Bosnische koplopers krijgen EU-toetredingsgesprekken niet op gang

De voorlopige telling na de algemene verkiezingen van zondag zet Denis Bećirović, Darijana Filipović en Željka Cvijanović op kop voor het driekoppige presidium van Bosnië en Herzegovina (AP, Večer). Geen van deze uitslagen is definitief vastgesteld. Het presidium bestuurt het land niet. De voortgang van Bosniës vastgelopen EU-traject hangt daarom af van de vraag of partijleiders een staatsregering kunnen vormen en de hervormingen kunnen doorvoeren die nodig zijn om de toetredingsonderhandelingen formeel te beginnen.

De voorsprongen lijken ruim. Om 20.02 uur, toen de uitslagen van 80% van de stembureaus waren verwerkt, had Filipović, de Kroatische kandidaat van HDZ BiH, 92.854 stemmen tegen 55.475 voor haar naaste rivaal Slaven Kovačević (Klix). Bećirović bezet de zetel namens de Bosniakken al. Cvijanović doet namens SNSD, de dominante Servische partij, mee voor de Servische zetel.

Op verkiezingsavond riep SNSD-leider Milorad Dodik zijn partij uit tot winnaar en bedankte hij Donald Trump, Vladimir Poetin en de Servische president Aleksandar Vučić (AFP). Zelf stond hij niet op het stembiljet. Volgens DW mag hij na een veroordeling wegens het negeren van de Hoge Vertegenwoordiger zes jaar lang geen openbaar ambt bekleden. Die internationale functionaris ziet toe op de uitvoering van het vredesakkoord. Daardoor is Dodik uitgesloten van alle organen die de volgende regering moeten goedkeuren. Als partijleider bepaalt hij overigens nog altijd wat SNSD eist in ruil voor deelname aan die regering.

Wie moet instemmen met een kabinet

Het presidium is het gezamenlijke staatshoofd en voert het buitenlands beleid, maar kan geen regering vormen. Het draagt de voorzitter van de Council of Ministers voor, het kabinet van Bosnië op staatsniveau. Vervolgens moet het 42 leden tellende House of Representatives zowel die voorzitter als alle ministers goedkeuren (OHR).

Over het zetelaantal in dat House is nog niets bekendgemaakt. De voorlopige cijfers gaan over de parlementen van de twee entiteiten van Bosnië: de Federatie van Bosnië en Herzegovina, waar Bosniakken en Kroaten in meerderheid wonen, en het overwegend Servische Republika Srpska. Bij de verkiezing voor het parlement van Republika Srpska leidde SNSD met 40,95%. In de Federatie kreeg de Bosniakse partij SDA 30,63% en een door HDZ geleide coalitie 13,89% (DW). Deze cijfers geven geen uitsluitsel over een meerderheid op staatsniveau. Ze maken wel duidelijk welke partijen namens hun gemeenschappen aan tafel zitten zodra de kabinetsvorming begint: SNSD, SDA en HDZ BiH.

HDZ BiH heeft al langer een bezwaar. Kiezers in de Federatie kiezen zowel het Bosniakse als het Kroatische lid van het presidium; iedere kiezer stemt daarbij op een kandidaat in slechts één van beide verkiezingen (Dayton constitution, Annex 4). Volgens de partij heeft het grotere Bosniakse electoraat die regeling gebruikt om het Kroatische lid te kiezen, zoals eerder gebeurde bij de overwinningen van Željko Komšić. Een overwinning voor Filipović zou HDZ BiH de zetel geven die de partij als terecht Kroatisch beschouwt. De Kroatische premier Andrej Plenković voerde op 2 oktober in Mostar campagne voor haar. Hij zei dat het tijd was voor iemand die de Kroaten echt vertegenwoordigt (Index). Zijn optreden zet een EU-regering zichtbaar achter een van de partijen die nu over het Bosnische kabinet onderhandelen.

Hervormingen blijven steken

Het aanbod van de EU is voorwaardelijk. In maart 2024 besloten de EU-leiders de toetredingsonderhandelingen te openen, maar de formele start koppelden zij aan de uitvoering van stappen die de European Commission al had vastgelegd (European Council). Ruim twee jaar later zijn de formele onderhandelingen nog altijd niet begonnen.

Ook de financiering hangt af van dezelfde hervormingen. Bosnië stemde in met een Reform Agenda met 113 maatregelen: de veranderingen die het land moet doorvoeren om geld te ontvangen uit het Growth Plan for the Western Balkans van de EU. De Konrad Adenauer Foundation meldde vóór de verkiezingen dat vertegenwoordigers van Republika Srpska en vier kantons in de Federatie die agenda hadden tegengehouden (KAS). De partijen die in die gebieden de boventoon voeren, zijn dezelfde partijen die nu over het kabinet onderhandelen.

De telling van zondag maakt vooral duidelijk wie waarschijnlijk het ceremoniële hoogste ambt van het land gaat bekleden. De impasse rond de regering en de hervormingen die formele EU-onderhandelingen blokkeren, blijft bestaan. Daarover beslissen SDA, HDZ BiH en SNSD, een partij die wordt aangestuurd door een leider die wettelijk geen enkel ambt mag bekleden. Als hun coalitieakkoord de hervormingen die zij of hun bondgenoten hebben tegengehouden niet vlot trekt, erft de volgende staatsregering dezelfde impasse als haar voorganger.