Brussel bepaalt defensieleningen van €150 miljard

De Europese Commissie leent inmiddels zelf op de kapitaalmarkt en sluist dat geld, onder eigen voorwaarden, door naar EU-regeringen voor militair materieel. Met SAFE (Security Action for Europe), een leenfaciliteit van € 150 miljard die in mei 2025 werd vastgesteld, heeft Brussel zich tot financiële poortwachter van de Europese herbewapening gemaakt (European Commission, EUR-Lex). Het gevolg is duurzamer dan een gemeenschappelijk leger: financiële voorwaarden die bepalen wat Europese krijgsmachten kopen, en bij wie.

De Commissie geeft obligaties uit, beleggers kopen die, en de EU leent de opbrengst door aan deelnemende lidstaten. Elke regering betaalt haar eigen lening terug; de EU betaalt de obligatiehouders. De juridische basis is artikel 122 VWEU, een noodartikel in het EU-verdrag waarmee de Raad, dus de nationale regeringen, kan handelen zonder het Europees Parlement als medewetgever (EUR-Lex). Via die route kreeg de EU een gezamenlijk defensieleeninstrument, zonder de volledige democratische procedure die normaal bij uitgavenbesluiten hoort.

De toelatingstoets is de echte hefboom

De macht van SAFE zit niet in het geld zelf, maar in de voorwaarden. Het programma eist dat ten minste 65% van de componentwaarde bij gefinancierde aankopen afkomstig is uit de EU, de EER-EVA-landen of Oekraïne (EUR-Lex, EU Perspectives). Lidstaten kiezen nog steeds of zij drones, raketten of bewakingssystemen willen. Brussel beslist of die plannen in aanmerking komen voor goedkopere, door de EU gedekte leningen, en of de leveranciers wel Europees genoeg zijn. De Commissie beheert daarmee de toegang tot kapitaal.

Polen loopt voorop met maximaal € 43,7 miljard en ziet SAFE als de goedkoopste weg naar snelle militaire uitbreiding, met een aflossingsvrije periode van 10 jaar en terugbetaling tot 2075 (PAP, Fakt). Roemenië zet ongeveer € 16,68 miljard om in concreet materieel: 298 infanteriegevechtsvoertuigen, antidronesystemen en patrouilleschepen voor de Zwarte Zee (Digi24, Stirile ProTV). Frankrijk stuurt circa € 15,1 miljard richting een industriële basis waarin MBDA, Thales en KNDS de boventoon voeren (Bloomberg, France Épargne). MBDA bouwt al een nieuwe rakettenfabriek bij Orléans om de groeiende Europese orderstroom op te vangen (Le Monde). Griekenland tekende voor maximaal € 787,7 miljoen, vooral voor bewaking, beveiligde communicatie en antidronesystemen in het Middellandse Zeegebied (Euronews GR, To Vima).

Italië haakt af, de oostflank wil subsidies

Italië laat zien waar de politieke grens ligt. Rome zou ongeveer € 15 miljard aan SAFE-leningen hebben overwogen, maar schroefde de plannen terug. Minister van Buitenlandse Zaken Antonio Tajani werd geciteerd met de woorden dat "dit niet het moment is" om zo zwaar te lenen (Analisi Difesa). Samen met Roemenië kan Italië € 8 tot 18 miljard van de SAFE-pot onbenut laten. Verschillende hoofdsteden aan de oostflank zeggen Brussel inmiddels dat zij subsidies willen, niet nog meer leningen (Euronews).

Juist de landen die het dichtst bij de veiligheidsdreiging liggen, hebben het meeste materieel nodig, maar nemen ook de meeste schuld op zich in verhouding tot hun begrotingsruimte. Voor € 150 miljard aan gezamenlijke defensieleningen vond de EU politieke wil; voor directe investeringen of cohesie-uitgaven is diezelfde redenering nog niet toegepast. Als SAFE II er komt, wordt die scheefgroei moeilijker te ontwijken. Dan ligt de vraag op tafel of herbewapening via gedeelde fiscale overdrachten moet worden gefinancierd, en niet alleen via gezamenlijke leningen.

Het verantwoordingsgat

Griekenland laat zien wat snelheid kost aan toezicht. Publieke stukken bevestigen de SAFE-overeenkomst en de brede capaciteitsgebieden, maar concrete projecten, inkooppartners, industriële werkverdeling en uitbetalingsmijlpalen zijn niet openbaar. PASOK, de belangrijkste Griekse oppositiepartij, klaagde dat parlementariërs via Brusselse persconferenties hoorden over Griekse defensieverplichtingen, niet via hun eigen parlement (Newsbeast). Die ondoorzichtigheid komt boven op een structurele keuze: de artikel 122-route die SAFE mogelijk maakte, haalde ook het Europees Parlement uit het wetgevingsproces en concentreerde het toezicht bij nationale regeringen in de Raad.

De Griekse minister van Defensie Nikos Dendias heeft overigens een andere kritiek geformuleerd. Hij noemde SAFE I naar verluidt een "verkeerde verordening" die de vraag financiert zonder het Europese knelpunt in de defensieproductie op te lossen (Tribune). Krediet kan vraag sturen en inkoopregels opleggen. Het bouwt geen fabrieken, leidt geen werknemers op en vervangt geen ontbrekende toeleveringsketens. Of de nieuwe financiële hefboom van Europa echte militaire capaciteit oplevert, of vooral schuld met een Europees etiket, hangt af van productieantwoorden die de meeste regeringen nog moeten geven.