Brussel bevriest Spaanse EU-subsidies

De Europese Commissie heeft deze week het grootste deel van de zesde betaling uit het Spaanse herstelfonds goedgekeurd, maar houdt € 537 miljoen achter omdat drie hervormingsdoelen nog onvoldoende zijn aangetoond (El País). Het vrijgegeven deel bedraagt ongeveer € 5,7 miljard aan subsidies en € 1,05 miljard aan leningen (elDiario.es). Sommige Spaanse kranten komen uit op bijna € 7 miljard, omdat Brussel tegelijk ook € 302 miljoen heeft vrijgegeven dat bij een eerdere tranche was ingehouden (La Vanguardia).

Vergeleken met het totale pakket is het ingehouden bedrag beperkt. De timing is dat niet. Alle EU-lidstaten moeten hun resterende hervormingsafspraken uiterlijk op 31 augustus 2026 hebben afgerond en in september hun laatste betalingsverzoeken indienen (Brussels Times).

Hoe het fonds werkelijk werkt

De Recovery and Resilience Facility (RRF) vormt de kern van NextGenerationEU, het coronaherstelprogramma dat deels met gezamenlijke Europese leningen is gefinancierd. De opzet wijkt af van de manier waarop Brussel doorgaans geld uitkeert. Lidstaten declareren niet achteraf gemaakte kosten, maar spreken vooraf met de Commissie een plan af met concrete hervormingen en investeringen.

Die plannen zijn opgeknipt in mijlpalen, dus genomen stappen, en doelstellingen, dus meetbare resultaten. Pas als de Commissie het bewijs heeft gecontroleerd, volgt de betaling (Verordening (EU) 2021/241). Schiet dat bewijs tekort, dan wordt een deel van de betaling of de volledige tranche opgeschort.

In Spanje werkt het systeem precies zoals het is ontworpen. De Commissie keurde 51 mijlpalen en 64 van de 67 doelstellingen goed, maar zette drie onderdelen stil: tweetalig beroepsonderwijs, telezorgdiensten en projecten voor kwetsbare groepen en micro-ondernemingen (20minutos, La Razón). Zo'n opschorting is overigens niet definitief. Spanje heeft ongeveer een maand om betere documentatie aan te leveren of een aanpassing te vragen. Dat de eerder ingehouden € 302 miljoen nu wel is vrijgegeven, laat zien dat geblokkeerd geld alsnog kan loskomen zodra het dossier klopt.

De deadline knelt overal

Spanje heeft een van de grotere en meer ervaren overheidsapparaten van Europa. Als Madrid al struikelt over de onderbouwing van drie doelstellingen, worden de laatste maanden lastiger voor landen met kleinere bureaucratieën en zwakkere systemen om aanbestedingen en resultaten bij te houden.

Italië, de grootste ontvanger uit het RRF, meldde eind juni dat 64% van de doelstellingen was afgerond en 79% van de middelen was ontvangen. Toch blijven gevoelige verplichtingen, zoals kinderopvang, lokale gezondheidscentra en studentenhuisvesting, kwetsbaar (Contabilità Pubblica). De Griekse centrale bank noemde het benutten van de resterende € 10 miljard voor het einde van het jaar "extreem ambitieus" en waarschuwde dat onafgemaakte projecten mogelijk naar de nationale begroting moeten worden geschoven. Dan betalen Griekse belastingbetalers dus voor uitgaven die eigenlijk met Europese subsidies waren gedekt (Insider).

Roemenië laat de scherpste uitkomst zien. Boekarest kreeg na eerdere opschortingen ongeveer € 350 miljoen alsnog terug, maar verloor bijna € 459 miljoen definitief (Știrile ProTV). Moody's waarschuwde dat politieke onzekerheid de Roemeense begrotingssanering kan ondermijnen (Agerpres). Dat raakt de begroting direct: een lagere kredietwaardigheid maakt lenen duurder, terwijl verloren EU-subsidies veranderen in uitgaven die Roemenië zelf moet financieren of alsnog moet schrappen.

Wie betaalt als Brussel voet bij stuk houdt

Strikte voorwaarden beschermen de politieke legitimiteit van het fonds. Nettobetalers zoals Duitsland dringen al aan op honderden miljarden aan bezuinigingen in toekomstige EU-begrotingen (Süddeutsche Zeitung). Als Brussel zou uitbetalen zonder serieuze controle, werd het RRF precies het ruim gecontroleerde transferprogramma dat de ontwerpers ervan wilden vermijden.

Maar de kosten van handhaving zakken wel door het systeem heen. Wanneer de Commissie geld bij een regering inhoudt, kan die regering betalingen aan uitvoeringsorganisaties vertragen. Die organisaties stellen aanbestedingen uit. Uiteindelijk wacht de gebruiker, een opleidingscentrum, een bewoner van een zorginstelling of een micro-onderneming, langer op een dienst die al was toegezegd.

De drie opgeschorte Spaanse doelstellingen lijken eerder een documentatieprobleem dan een systeemfout. Hetzelfde mechanisme zal in 27 landen, allemaal op weg naar dezelfde deadline in augustus, heel andere zwakke plekken blootleggen. Het fonds is gebouwd op het idee dat Europees geld hervormingen koopt. In de slotweken blijkt wat er gebeurt als de tijd eerder op is dan het papierwerk.