Brussel weegt extra CO2-rechten

De Europese Commissie publiceert op 17 juli haar herziening van het Europese emissiehandelssysteem ETS, de belangrijkste Europese markt waarop vervuiling een prijs krijgt. De keuze is vrij scherp. Brussel kan het plafond voor industriële uitstoot verder laten dalen, of de zware industrie meer tijd en meer gratis emissierechten geven (European Parliament, Carbon Herald). Maar de discussie over te ambitieuze regels verhult een ongemakkelijke werkelijkheid: de ruime gratis toewijzing heeft de CO₂-prijs voor een groot deel van de zware industrie al afgezwakt, terwijl regeringen de opbrengsten aan bijna alles hebben uitgegeven behalve aan de vergroening van bedrijven.

Hoe het plafond werkt

Het ETS is een systeem van emissieplafonds en verhandelbare rechten. De EU stelt een maximum vast voor de totale uitstoot van elektriciteitscentrales, staalbedrijven, cementfabrieken, luchtvaartmaatschappijen en rederijen. Voor elke ton CO₂ die een bedrijf uitstoot, moet het één verhandelbaar emissierecht hebben. Dat plafond daalt jaarlijks met een vast percentage, vanaf 2028 nu vastgesteld op 4,4% (Argus). In dat tempo komt het plafond rond 2039 op nul uit.

Naar verwachting rekt de Commissie die tijdlijn op. Ambtenaren hebben laten doorschemeren dat er nog tot "ver in de jaren veertig" rechten zullen worden uitgegeven, en Polen wil de jaarlijkse daling dichter bij 3% brengen (Euronews). Het voorstel bevat ook een zogenoemde Investment Booster: 400 miljoen nieuwe emissierechten die worden geveild om geld op te halen voor investeringen in schone technologie, als eerste fase van een geplande Industrial Decarbonisation Bank (S&P Global). Meer rechten op de markt drukken de prijs van elk recht. Bedrijven die al duur hebben ingekocht, nemen het verlies; bedrijven die hebben gewacht, kunnen goedkoper aan hun verplichtingen voldoen.

Gratis rechten hebben de klap al verzacht

De zichtbare CO₂-prijs ligt rond € 70 per ton, maar de meeste industriële uitstoters betalen daar bij lange na niet de volle prijs voor. Cijfers van het Duitse milieuagentschap laten zien dat energie-intensieve bedrijven in 2025 bijna 91% van hun emissierechten gratis ontvingen, terwijl de markt nog altijd een overschot van ongeveer één miljard certificaten had (Frankfurter Rundschau). Een hoge marktprijs doet minder pijn als bedrijven het grootste deel van hun rechten voor niets krijgen. Voor veel industriële ondernemingen lag de effectieve prijs eerder rond € 10 per ton (Aither).

Die gratis rechten moesten "carbon leakage" voorkomen: het verplaatsen van productie en banen naar landen zonder CO₂-prijs. Maar volgens SteelWatch ontvingen drie grote staalbedrijven voor € 25,7 miljard aan gratis rechten, terwijl zij slechts € 3,2 miljard investeerden in emissiereductie (Euronews). Bescherming tegen vertrek werd daarmee ook een subsidie op uitstel.

Tien regeringen willen meer ruimte — twee zien straf voor voorlopers

Een verklaring van tien lidstaten, aangevoerd door Italië en Polen, stelt dat het huidige pad de industrie uit Europa kan jagen (Eunews). De Poolse positie is extra scherp door de kolenzware elektriciteitsmix: dezelfde CO₂-prijs raakt een Poolse fabriek harder dan een Franse concurrent die draait op kernenergie (Energetyka24). In Italië krijgen staal- en cementbedrijven te maken met oplopende kosten nu de gratis toewijzing sinds januari 2026 wordt afgebouwd (Bruegel).

Zweden en Finland verzetten zich daartegen. De Zweedse klimaatminister Jessica Rosencrantz heeft gezegd dat Stockholm elke afzwakking zal bestrijden, omdat bedrijven die miljarden hebben geïnvesteerd in fossielvrij staal hun voordeel niet mogen verliezen aan goedkopere vervuilende productie (Omni). Saarstahl, een Duitse staalproducent die investeert in productie op basis van waterstof, waarschuwde dat soepelere regels vervuilend staal kunstmatig concurrerend houden (Zeit).

Waar het CO₂-geld naartoe ging

De manier waarop regeringen de veilingopbrengsten besteden, is bijna even belangrijk als het plafond zelf. Polen heeft sinds 2012 meer dan 200 miljard złoty uit het ETS ontvangen. Toch ging in 2024–2025 meer dan 26 miljard złoty van de 32,5 miljard aan inkomsten naar de algemene begroting, terwijl slechts ongeveer 32 miljoen rechtstreeks naar klimaatdoelen ging (Money.pl). Wanneer regeringen het geld binnenhalen zonder het te gebruiken om bedrijven en huishoudens te helpen aanpassen, draagt de industrie de kosten zonder de publieke investeringen waarvoor het systeem juist was bedoeld.

De Europese koolstofmarkt heeft de uitstoot onder het systeem sinds 2005 met ongeveer de helft teruggebracht (Florence School of Regulation). Het grootste deel van de industriële omslag moet echter nog komen. Als de Commissie de gratis rechten nu verlengt zonder strengere investeringsvoorwaarden, beschermt zij vooral de producenten van vandaag en financiert zij te weinig de industrie van morgen.