Brussel weegt Roemeense Fritz-clausule

Het Roemeense parlement nam deze maand een integriteitswet aan met een bepaling die gekozen bestuurders binnen 30 dagen uit hun ambt zet zodra er een definitieve vaststelling van belangenverstrengeling ligt. Die regel geldt ook als die vaststelling dateert van vóór de wet zelf.

Critici noemen de bepaling het Fritz-amendement. Volgens hen is zij toegesneden op één zaak. Dominic Fritz, de in Duitsland geboren burgemeester van Timișoara en leider van de Roemeense oppositiepartij USR, heeft te maken met een administratieve vaststelling van belangenverstrengeling door ANI, het Roemeense Nationale Integriteitsagentschap. Die zaak draait om een stedenbouwkundig document dat hij in 2020 goedkeurde. De bestaande sancties waren een salariskorting en een verbod om zich na zijn huidige termijn opnieuw kandidaat te stellen. Door het amendement zou dat onmiddellijke afzetting worden (Euronews, News.ro).

Twee van de machtigste fractieleiders in het Europees Parlement, Manfred Weber (voorzitter van de EVP) en Valérie Hayer (leider van Renew Europe), schreven Commissievoorzitter Ursula von der Leyen met het verzoek de volgende betaling uit het Roemeense herstelfonds tegen te houden vanwege de clausule. Volgens hen schendt de bepaling de rechtsstaatnormen en artikel 22 VWEU, dat EU-burgers het recht geeft om in elke lidstaat te stemmen en zich kandidaat te stellen bij lokale verkiezingen (EUR-Lex, FAZ).

Het smalle antwoord van de Commissie

Het antwoord van de Commissie, uitgebracht op 25 augustus, was veel beperkter dan de koppen deden vermoeden. Brussel bevroor geen geld, verklaarde het amendement niet onwettig en nam de politieke lezing niet over. De Commissie zei dat de Roemeense integriteitswet zal worden beoordeeld als onderdeel van de zesde en laatste betalingsaanvraag van het land onder de Recovery and Resilience Facility, het prestatiegerichte EU-fonds dat uitkeert wanneer afgesproken hervormingsmijlpalen zijn gehaald (Digi24, G4Media). Politieke druk en een formeel besluit waarmee geld kan worden ingehouden, zijn nu eenmaal verschillende instrumenten met verschillende tijdlijnen.

PSD, de grootste regeringspartij in Roemenië, loodste het amendement met steun van AUR door het parlement. Het Roemeense Constitutionele Hof liet de Fritz-clausule op 17 augustus met een meerderheid van 5 tegen 3 overeind, maar schrapte wel een andere bepaling en stuurde het wetsvoorstel terug voor correctie (Romania Actualități, Recorder). Het parlement is deze week in buitengewone zitting bijeengeroepen om het werk af te maken vóór de mijlpaaldeadline van 31 augustus (NewsEdge).

De onbevestigde € 770 miljoen

In Roemeense media klinkt vaak dat door de clausule ongeveer € 770 miljoen op het spel staat. Openbare EU-documenten bevestigen dat bedrag niet. Hetzelfde afgeronde bedrag duikt afzonderlijk op bij de Roemeense wet voor een uniform loonstelsel, een andere mijlpaal binnen dezelfde laatste betalingsaanvraag, zoals To Brief eerder beschreef (To Brief). Minstens één Roemeens medium schreef dat zowel de integriteitswet als de loonwet elk een sanctie van € 771 miljoen konden opleveren (Antena3). Het bedrag is aannemelijk, maar niet bevestigd. De manier waarop het rondgaat, wekt bovendien de indruk dat het Fritz-amendement een zelfstandige financiële schakelaar is, terwijl de Commissie mijlpalen beoordeelt als onderdeel van een bredere betalingsaanvraag (Verordening 2021/241).

De kalender maakt de druk groter. Roemenië moet de mijlpalen uiterlijk 31 augustus afronden, zijn laatste betalingsaanvraag eind september indienen en daarna nog ruimte laten voor beoordeling door de Commissie voordat de faciliteit eind 2026 sluit (Europese Commissie). Elke week binnenlandse vertraging is een week minder voor Brussel om te controleren.

Aanneming of inhoud

De vraag voor de Commissie is of haar laatste controle van het herstelfonds louter formeel is: heeft Roemenië de wet aangenomen? Of moet de wet ook nog doen waarvoor de mijlpaal bedoeld was? Als de Commissie de Fritz-clausule verenigbaar acht met de integriteitshervorming, legitimeert zij een bepaling die twee grote parlementaire fracties zien als wetgeving op maat. Maakt zij bezwaar, dan schept zij een precedent waarbij niet alleen aanneming telt, maar ook de kwaliteit van de hervorming.

Bondgenoten van Hongarije hebben die asymmetrie inmiddels opgepakt. Origo, met een verwijzing naar Europarlementariër Deutsch Tamás, presenteerde de zaak als dubbele maatstaf: Roemenië krijgt toezicht, terwijl Hongarije al jaren met bevroren middelen kampt (Origo). Dat argument is politiek geladen, maar raakt wel aan een reëel punt. De hefboom van de Commissie werkt alleen als lidstaten geloven dat overal dezelfde regels gelden.

Het antwoord ligt nu bij het beoordelingsteam van de Commissie, niet bij Weber of Hayer. Of een wet die volgens critici is geschreven om één oppositieburgemeester te verwijderen, kan doorgaan voor een echte integriteitshervorming, moet Boekarest in zijn laatste betalingsaanvraag uitleggen. Ontwijkt de Commissie de inhoud, dan behandelt zij aanneming als voldoende.