Budapest ziet verspilling bij aanbestedingen

De Hongaarse Integriteitsautoriteit, het anticorruptieorgaan dat Boedapest oprichtte om te voldoen aan EU-voorwaarden voor het vrijgeven van bevroren geld, heeft een conclusie getrokken die het eigen bestaansverhaal ondergraaft. Volgens de autoriteit zit overprijzing bij Hongaarse overheidsaanbestedingen ingebakken in de werking van het systeem. Dat probleem blijft bestaan, ook wanneer procedures formeel correct worden gevolgd. Voor Brussel verschuift daarmee de vraag: niet of Hongarije de juiste wetten heeft aangenomen, maar of die wetten EU-geld daadwerkelijk beschermen.

Schone procedures, lekkende begroting

De gebruikelijke cyclus tussen de EU en Hongarije speelt zich vaak op papier af. Brussel uit zorgen, Boedapest neemt wetgeving aan, de Commissie, het dagelijks bestuur van de EU, vinkt een voorwaarde af. De beoordeling van de Integriteitsautoriteit doorbreekt dat patroon. Zij schetst een aanbestedingsmarkt waarin formele naleving samengaat met opgeblazen referentieprijzen, zwakke concurrentie en steeds terugkerende winnaars. Procedures kunnen tot op de letter worden gevolgd, terwijl publiek geld toch kwetsbaar blijft.

Dat onderscheid is relevant omdat de EU-instrumenten voor begrotingsbescherming precies daarop toetsen. Onder de Conditionaliteitsverordening, het EU-mechanisme waarmee geld kan worden beperkt wanneer rechtsstatelijke tekortkomingen de begroting bedreigen, zijn maatregelen gerechtvaardigd wanneer schendingen de EU-financiën "op voldoende rechtstreekse wijze" raken of ernstig dreigen te raken (eur-lex.europa.eu). De Raad, waar de nationale regeringen stemmen, gebruikte die route in december 2022. Toen werden vastleggingen voor drie Hongaarse programma's uit cohesiegeld, EU-middelen voor armere regio's, bevroren wegens aanbestedings- en corruptierisico's (consilium.europa.eu, ec.europa.eu).

Een jaar later hield de Commissie die maatregelen in stand. Zij kon niet vaststellen dat de risico's voor de EU-begroting "volledig waren weggenomen", ook niet nadat Hongarije wetgevende en institutionele stappen had gezet (commission.europa.eu). De conclusie van de Integriteitsautoriteit levert nu nieuw binnenlands bewijs voor die terughoudendheid.

Drie instrumenten, drie verschillende toetsen

Brussel heeft drie afzonderlijke manieren om geld tegen te houden. Elk instrument vraagt om een eigen juridische toets door de Commissie.

De Conditionaliteitsverordening verplicht de Commissie om rechtsstaatproblemen te verbinden aan een risico voor de begroting. Voor het aannemen of opheffen van maatregelen is een gekwalificeerde meerderheid in de Raad nodig, waarbij grotere landen zwaarder wegen en geen enkele regering alleen kan blokkeren. Het proces is dus tegelijk juridisch en politiek.

Cohesiefondscontrole verloopt stiller. Onder de Verordening gemeenschappelijke bepalingen kan de Commissie betalingen onderbreken, geld terugvorderen of toekomstige toewijzingen verlagen wanneer zij ernstige tekortkomingen ziet in de manier waarop een land EU-middelen beheert (eur-lex.europa.eu). Daarvoor is geen Raadsstemming nodig. Controleerbaar auditbewijs kan genoeg zijn.

De Herstel- en Veerkrachtfaciliteit, het postpandemische EU-fonds dat bekendstaat als de RRF, vormt een derde spoor. Het Hongaarse plan bevat rechtsstatelijke "supermijlpalen". Aangenomen hervormingen volstaan dus niet wanneer de uitvoering onvoldoende overtuigt (commission.europa.eu). De deadline van augustus 2026, waarna ongebruikt geld kan vervallen, geeft Brussel bovendien minder tijd om te controleren of hervormingen in de praktijk werken (cer.eu).

Het precedent is overigens al in beweging. Het Europees Parlement heeft de Commissie opgeroepen te bekijken of Hongarije-achtige begrotingsinstrumenten ook tegen Slowakije kunnen worden ingezet vanwege zorgen over de rechtsstaat daar (zpravy.aktualne.cz).

Wat de Commissie nog nodig heeft

Het rapport is bewijs, geen schakelaar. Het bevriest of ontgrendelt zelf geen geld. Voordat een betalingsbesluit verandert, moet de Commissie de bevindingen koppelen aan concrete juridische toetsen. Een structurele diagnose doet ertoe, maar een diagnose met controleerbare cijfers doet meer: percentages enkelvoudige biedingen, gemeten overprijzing ten opzichte van benchmarks en concentratie bij aannemers.

Daar komt een begrotingsdimensie bij. Volgens berichtgeving van ANP/Reuters kan het Hongaarse begrotingstekort boven 7% blijven, zelfs als er EU-miljarden binnenstromen. Aanhoudende beperkingen vergroten dan de fiscale druk, terwijl zij tegelijk de integriteit van de EU-begroting beschermen (nieuws.nl).

De diepere ironie is institutioneel. Hongarije bouwde de Integriteitsautoriteit om EU-partners ervan te overtuigen dat het systeem zichzelf kon controleren. Diezelfde autoriteit heeft nu het meest gedetailleerde binnenlandse dossier geleverd dat het systeem dat mogelijk niet kan. Of de Commissie dit behandelt als bewijs waarop zij kan handelen, of het toevoegt aan jaren opgestapelde zorgen, zal laten zien of de EU haar regels ook in besluiten weet om te zetten.