Bulgarije bevriest kolensteun om EU-oordeel

Bulgarije kan de begrotingssteun voor Mini Maritsa East, een groot bruinkoolcomplex in het zuidoosten van het land, nog niet vrijgeven. Eerst moet de Europese Commissie bepalen of de steun onder de regels voor staatssteun is toegestaan. Het complex is de economische kern van de regio Stara Zagora, waar kolenwinning al decennia een van de belangrijkste werkgevers is. Het oordeel uit Brussel bepaalt straks of het geld bij werknemers en gemeenten terechtkomt, of vooral de mijn nog een paar maanden overeind houdt.

Waarom Sofia eerst toestemming moet vragen

Volgens het EU-recht geldt een subsidie als staatssteun wanneer publiek geld een bedrijf of sector een voordeel geeft dat concurrenten niet krijgen. Zodra dat risico bestaat, moet een regering de steun vooraf melden bij de Commissie en wachten op goedkeuring voordat zij betaalt (artikel 108 VWEU).

Het probleem voor Bulgarije is dat de eigen aanvraag niet eenduidig is. Het energieministerie presenteert de steun als geld voor landschapsherstel. De mijn zelf dringt juist aan op maandelijkse hulp voor lonen en lopende bedrijfskosten (Investor.bg). Dat zijn twee verschillende verzoeken. Brussel zal ze ook zo behandelen.

Loonsteun of transitiegeld

Geld dat een onderneming draaiende houdt, zoals lonen, elektriciteit en exploitatietekorten, heet in Brussel exploitatiesteun. Voor kolenbedrijven is dat de lastigste categorie om goedgekeurd te krijgen. Feitelijk subsidieert de overheid daarmee verdere winning. De richtsnoeren voor klimaat-, energie- en milieusteun eisen dat zulke steun werkelijk noodzakelijk is, het gedrag van het bedrijf verandert en niet hoger is dan de daadwerkelijke transitiekosten (CEEAG).

Geld voor ontslagvergoedingen, omscholing, bodemherstel of nieuwe economische activiteit in kolenregio's is beter te verdedigen. Dat financiert immers de kosten van het verlaten van kolen, niet het langer vasthouden eraan (Besluit 2010/787/EU van de Raad).

Het etiket op de cheque bepaalt wie uiteindelijk betaald wordt. Gaat het geld naar de bedrijfsrekening, dan profiteren bestuur en huidige werknemers, maar slechts tot het volgende financieringsgat. Komt het via ontslagregelingen of omscholing bij werknemers terecht, dan krijgen huishoudens een overbrugging terwijl de kolenproductie daalt. Wordt het gebruikt voor sanering van grond, dan winnen vooral aannemers en gemeenten rond Stara Zagora.

In alle varianten betaalt de Bulgaarse belastingbetaler. Het risico is alleen scheef verdeeld. Als Brussel later oordeelt dat de uitgaven verboden staatssteun waren, kan Sofia worden verplicht het geld terug te vorderen bij het bedrijf. De regering heeft dan publiek geld uitgegeven, haar geloofwaardigheid bij de Commissie beschadigd en de mijn nog steeds geen plan gegeven.

Wat de Duitse uitstap laat zien

Duitsland biedt het duidelijkste precedent. Toen Berlijn bruinkoolbedrijven compenseerde voor het vervroegd sluiten van centrales, keurde de Commissie € 2,6 miljard voor RWE en € 1,75 miljard voor LEAG goed (Europese Commissie). Doorslaggevend was hoe Duitsland het geld opsplitste. Berlijn maakte drie potten: compensatie voor exploitanten onder de kolenuitstapwet, structurele steun voor getroffen regio's en programma's voor werknemers in transitie (KVBG). Die ordening haalde de Brusselse toets. Bulgarije heeft zo'n discipline nog niet laten zien.

Roemenië laat zien wat er mis kan gaan. CE Oltenia, eveneens een bruinkoolcomplex, zou ongeveer 900 miljoen lei van de staat hebben willen terugvorderen (Libertatea). De zaak raakte vervolgens verstrengeld met Roemeense verplichtingen onder het Europese herstelfonds, waardoor de druk verder opliep (Energynomics). Bulgarije loopt een vergelijkbaar risico. Oud-vicepremier Atanas Pekanov waarschuwde dat ongeveer € 1 miljard op het spel kan komen te staan als hervormingen uitblijven. Dat geld hangt samen met EU-transitiefondsen en het Bulgaarse herstel- en veerkrachtplan, het postpandemische EU-programma waarbij uitbetalingen zijn gekoppeld aan hervormingsafspraken (Fakti).

Wat we nog niet kunnen zien

De formele Bulgaarse aanvraag bij de Commissie is niet openbaar gemaakt (Commissieprocedures). Buiten het dossier kan dus niemand zeggen wat Sofia precies voorstelt, om hoeveel geld het gaat of welke voorwaarden de regering heeft aangeboden.

Hoe langer Bulgarije "geld voor de mijnen" behandelt als één ongedifferentieerde belofte, hoe strenger de Brusselse toets uitpakt. De Duitse les is praktisch: een kolenpakket overleeft controle wanneer de staat scherp onderscheid maakt tussen geld voor het bedrijf, geld voor werknemers en geld voor de regio. Voor Sofia is de vraag of het die lijnen kan trekken voordat het geld op is.