Bulgaarse wapens naar Oekraïne bereiken €156 miljoen

Volgens het Bulgaarse ministerie van Economische Zaken, geciteerd door het Bulgaarse persbureau BGNES, heeft Bulgarije zijn uitvoer van wapens en munitie naar Oekraïne in 2024 vertwaalfvoudigd tot € 156,4 miljoen. Buiten Bulgarije kreeg dat bedrag weinig aandacht. Juist dat verschil, een forse stijging en bijna geen Europees debat, wijst op een structureel probleem: de bevoorrading van Oekraïne loopt via nationale vergunningenbureaus en private contracten, niet via een systeem dat burgers kunnen volgen.

Ambivalente politiek, actieve fabrieken

Politiek heeft Bulgarije zich sinds het begin van de grootschalige oorlog vaak ongemakkelijk getoond over Oekraïne. Coalities in Sofia liepen vast op Ruslandbeleid, en de publieke toon haalde nooit de frontlijnretoriek van Polen of de Baltische staten. In de praktijk zag het beeld er anders uit. Reuters meldde begin 2023 dat Bulgarije in stilte een grote leverancier was geworden van munitie in Sovjetkalibers en van diesel. Onderzoek van Politico schatte de Bulgaarse bijdrage in de eerste oorlogsfase op ongeveer een derde van de Oekraïense munitiebehoefte en tot 40% van de diesel. Euractiv en Investigace.cz beschreven hetzelfde patroon: private producenten, tussenhandelaren en politiek ontkenbare routes deden wat Europese toppen niet deden.

Als het cijfer voor 2024 klopt, zijn die kanalen niet opgedroogd maar opgeschaald. Een land dat op EU-toppen terughoudend klinkt, kan tegelijk een schakel zijn waar de Oekraïense bevoorrading op leunt. Politieke verklaringen en goederen die uit fabrieken vertrekken, lopen hier over twee aparte sporen.

Wat Brussel wel en niet ziet

Wapenexport begint in Europa als een nationale beslissing. Het EU Gemeenschappelijk Standpunt over wapenexport geeft gedeelde criteria voor de vraag wanneer regeringen een wapentransactie moeten toestaan of weigeren. Maar de vergunning zelf wordt afgegeven door de nationale autoriteit. In dit geval zet het Bulgaarse ministerie van Economische Zaken de handtekening, niet de Europese Commissie.

EU-instrumenten werken op een andere laag. De Europese Vredesfaciliteit, een fonds buiten de EU-begroting waarmee regeringen worden vergoed voor militaire leveringen aan Oekraïne, kanaliseert geld, geen afzonderlijke transporten. De Europese wet ter ondersteuning van munitieproductie subsidieert productiecapaciteit. Geen van beide levert een live overzicht op van wat daadwerkelijk de grens overgaat.

Lidstaten leveren wel gegevens aan voor het jaarlijkse wapenexportrapport van de Raad, maar dat gebeurt achteraf. Die rapporten gaan over afgegeven vergunningen en weigeringen, niet over leveringen in realtime. Er is dus geen EU-database die laat zien of € 156,4 miljoen staat voor goedgekeurde vergunningen, verzonden goederen, douanewaarde of bedragen die via de Vredesfaciliteit zijn vergoed.

Waarom kaliber meer zegt dan totaalbedrag

Vergeleken met de totale Europese steun oogt het Bulgaarse bedrag beperkt. Alleen al het Ukraine Assistance Fund van € 5 miljard binnen de Vredesfaciliteit is vele malen groter. Maar munitie is niet alleen een begrotingsvraagstuk. Het is vooral een compatibiliteitsprobleem. Oekraïne gebruikt nog altijd Sovjetkalibers die veel westerse fabrieken niet op grote schaal kunnen maken. Oost-Europese producenten die die industriële basis hebben geërfd, kunnen granaten leveren die meteen bruikbaar zijn. Bulgarije past in dat profiel, al is er in dit geval geen bewijs dat het bedrag voor 2024 aan een specifieke gecoördineerde aankoop is gekoppeld.

Een commercieel verkochte granaat kan militair even nuttig zijn als een gedoneerde. Alleen verschijnt die niet automatisch in de publieke boekhouding van Europese steun.

Het onderliggende ministerie-document is niet gepubliceerd. Daardoor valt € 156,4 miljoen niet uit te splitsen naar producttype, kaliber, leverdatum of route naar de eindgebruiker. Of de uitvoer rechtstreeks naar Oekraïne ging, via tussenhandelaren liep of deels onder EU-instrumenten werd vergoed, blijft onbekend.

Bulgarije legt daarmee een bredere Europese lacune bloot. Sinds 2022 hebben lidstaten nieuwe financieringsinstrumenten, industriële subsidies en aankoopcoalities opgetuigd. Wat ontbreekt, is een transparant systeem waarmee burgers kunnen zien wie wat leverde, via welk juridisch kanaal en onder wiens politieke verantwoordelijkheid. De munitie bereikt het front. Het spoor erachter blijft verspreid over 27 nationale archiefkasten.