Bulgaarse rechter blokkeert Lukoil-verkoop

Bulgarije probeerde zorgen over energiezekerheid om te zetten in bijna-eigenaarsmacht over brandstofbedrijven die aan Lukoil zijn verbonden. Het Constitutionele Hof zette daar een streep door. Die uitspraak is ook buiten Sofia relevant, omdat zij een leemte blootlegt die geen enkele EU-lidstaat op eigen houtje heeft gedicht: sancties kunnen Russische bezittingen bevriezen, maar er bestaat geen gemeenschappelijk juridisch instrument waarmee regeringen Russische invloed uit kritieke raffinaderijen kunnen halen. Elk land improviseert. Nationale rechters bepalen vervolgens waar de grens ligt.

Wat de rechter in Sofia schrapte

Het Bulgaarse regime voor een "bijzondere beheerder" gaf de regering de mogelijkheid een door de staat aangestelde beheerder met vergaande bevoegdheden te benoemen bij bedrijven rond Lukoil: van controle over aandelen en stemrechten tot het vervreemden van activa (24 Chasa). Het hof haalde een groot deel van die bevoegdheden onderuit. Besluiten over benoemingen moeten volgens de rechter door een rechter kunnen worden getoetst, en de staat mag raffinaderijactiva niet verkopen zonder betrokkenheid van de eigenaar (Blitz).

Alleen Lukoil Neftochim, de raffinaderij in Burgas en de enige grote olieraffinaderij van Bulgarije, blijft onder bijzonder beheer. Drie andere aan Lukoil gelieerde bedrijven zijn volledig uit het regime gehaald.

Voor Sofia speelt nog een tweede drukpunt. Bulgaarse diplomaten lobbyden om Lukoil-oprichter Vagit Alekperov buiten een nieuw EU-sanctiepakket te houden, met het argument dat energie- en transportbelangen dat vereisten (EFE). Litasco, de handelsarm van Lukoil, heeft bovendien met arbitrage gedreigd over de Bulgaarse ingrepen. Daarmee kan de staat een forse schadeclaim tegemoetzien. De klem is duidelijk: Bulgarije wil greep houden op een strategisch bezit met Russische banden, maar tegelijk stappen vermijden die de brandstofvoorziening verstoren of rechtszaken uitlokken.

Vier landen, vier improvisaties

Het politieke doel wordt in Europa breed gedeeld. De juridische instrumenten verschillen per land.

Duitsland plaatste Rosneft Deutschland in 2022 onder curatele om de PCK-raffinaderij in Schwedt draaiende te houden. Een curator stuurt de dagelijkse operatie aan, maar de eigendom blijft bij Rosneft. Berlijn is niet van plan het bedrijf te kopen of te onteigenen (Bundestag). De Duitse grondwet, het Grundgesetz, staat onteigening alleen toe bij een publiek belang en tegen volledige compensatie (Article 14 GG). Hoe langer de curatele duurt, hoe moeilijker het wordt om die voor rechters nog als tijdelijk te verdedigen.

Italië koos bij de ISAB Priolo-raffinaderij op Sicilië voor een andere route. Rome plaatste de raffinaderij via een nooddecreet onder tijdelijk bestuur en keurde daarna een private verkoop aan G.O.I. Energy goed (Gazzetta Ufficiale, Reuters). De staat werd nooit eigenaar. Hij begeleidde een marktuitstap en bleef zo weg van de zwaarste juridische risico's.

Roemenië kan potentiële kopers toetsen en bedrijven via vergunningen onder druk zetten, vooral rond het Trident-gasveld in de Zwarte Zee. Een consortium van Arabische en Amerikaanse investeerders heeft Boekarest volgens berichten benaderd over de overname van Lukoil-activa (Economica.net). Maar Roemenië kan een verkoop niet simpelweg bevelen.

Polen profiteert in stilte. Nu Schwedt minder afhankelijk wordt van Russische ruwe olie, neemt het gewicht toe van Poolse logistiek via Gdańsk en de PERN-pijpleiding (DW).

De leemte die Brussel niet heeft gevuld

EU-sancties kunnen bezittingen bevriezen en transacties verbieden, maar ze kunnen de eigendom van een raffinaderij niet overdragen (Regulation 269/2014). De Europese verordening voor investeringstoetsing coördineert nationale beoordelingen van buitenlandse kopers, maar laat de uiteindelijke beslissing bij de lidstaten (FDI Screening Regulation). Het Hof van Justitie van de EU heeft bovendien bevestigd dat ook sanctiemaatregelen rechterlijk toetsbaar blijven (Rosneft C-72/15). Noodpolitiek haalt de rechter dus niet uit de machtsketen.

Europa heeft een gedeeld geopolitiek probleem, maar geen gedeeld juridisch instrument om het op te lossen. Duitsland houdt een curatele in stand waarvan de proportionaliteit elk jaar lastiger wordt. Italië regelde via een maatwerkdecreet een nette exit. Bulgarije ging te ver en werd door de eigen rechter teruggefloten. Roemenië wacht op kopers die het niet kan afdwingen. Zonder een EU-kader dat onderscheid maakt tussen het draaiende houden van brandstofvoorziening en eigendomsoverdracht onder een andere naam, blijven regeringen improviseren. Rechters trekken per land andere grenzen, en de kosten van die versnippering vallen ongelijk: rechtszaken in het ene land, leveringsrisico in het andere, wegtrekkende investeerders in een derde. De Commissie kan het Bulgaarse eigendomsrecht niet bepalen. Zij kan wel bepalen of Europa dit probleem blijft overlaten aan nationale noodgrepen.