Ceuta-terugkeer stuit op vijf sloten

De Europese Commissie zei vorige week dat het EU-recht toestaat om alleenstaande minderjarigen uit Ceuta terug te sturen naar Marokko. Verschillende Europese media lazen daarin steun uit Brussel voor de Spaanse wens om snel tot uitzettingen over te gaan (Euronews, Ceuta Ahora). Die lezing gaat te ver. Juist de EU-regels waarop de Commissie zich beroept, bevatten waarborgen die terugkeer van een kind zonder individueel dossier, toetsing van het belang van het kind en een aantoonbaar veilige bestemming onrechtmatig maken.

De Commissie kan politieke steun signaleren. De uitvoering ligt bij Spanje, terwijl rechters en kinderbeschermingsinstanties bepalen of een terugkeerbesluit in een individueel geval rechtmatig is. Aan die volgorde is niets veranderd.

Waar Lammert zich werkelijk op beriep

Woordvoerder Binnenlandse Zaken van de Commissie Markus Lammert zei tegen journalisten dat Spanje en Marokko moeten zorgen voor "een snelle terugkeer van alle personen die illegaal in Ceuta verblijven". Daarbij verwees hij naar de EU-Terugkeerrichtlijn, de wet uit 2008 die regelt hoe lidstaten irreguliere migranten mogen verwijderen, inclusief de bepalingen over alleenstaande minderjarigen (Brussels Signal).

Dat klonk stevig. Juridisch veranderde er niets. De regels verbieden terugkeer van alleenstaande kinderen niet, maar elke terugkeer blijft gebonden aan voorwaarden die geen regering kan overslaan.

Vijf sloten op elk kinddossier

Artikel 10 van de Terugkeerrichtlijn (Richtlijn 2008/115/EG) legt de ondergrens vast. Voordat een lidstaat een terugkeerbesluit neemt voor een alleenstaande minderjarige, moet hij kinderbeschermingsinstanties betrekken die onafhankelijk zijn van de dienst die de uitzetting uitvoert. Voordat het kind daadwerkelijk wordt verwijderd, moet de staat vaststellen dat een familielid, een aangewezen voogd of passende opvangvoorzieningen het kind in Marokko zullen ontvangen. Artikel 5 voegt daar de beoordeling van het belang van het kind, het recht op gezinsleven en non-refoulement aan toe: het verbod om iemand terug te sturen naar gevaar.

Het eigen Terugkeerhandboek van de Commissie maakt die volgorde concreet: onderzoek de familiebanden van het kind, hoor het kind, beoordeel het belang van het kind en verifieer vóór uitvoering de feitelijke opvangregeling (Commission Return Handbook). Het Hof van Justitie van de EU heeft dat in het TQ-arrest aangescherpt: een lidstaat mag een alleenstaande minderjarige niet op een terugkeertraject zetten zonder eerst te hebben vastgesteld dat in het land van bestemming adequate opvang bestaat. Die controle moet de beslissing dragen, niet achteraf als formaliteit worden toegevoegd (HvJ EU, C-441/19).

Spanje kent dit terrein inmiddels. Het Spaanse Hooggerechtshof oordeelde eerder dat terugkeeroperaties van alleenstaande minderjarigen uit Ceuta onrechtmatig waren, omdat individuele dossiers, hoorrechten en concrete beoordelingen ontbraken. De rechters kwalificeerden die operaties als collectieve uitzetting (Público). UNICEF Spanje benadrukte eveneens dat identificatie eerst moet komen en dat geen enkel kind mag worden teruggestuurd zonder individuele beoordeling, juridische bijstand en bevestiging van een veilige omgeving (Europa Press).

Snelheid botst op de dossiertoets

Binnen Europa loopt de scheidslijn voorspelbaar. Een gezamenlijke brief van 22 regeringen, aangevoerd door Italië en Denemarken, drong bij de EU aan op hardere terugkeerinstrumenten (ANSA). De Duitse Tagesschau stelde nuchter dat minderjarigen niet zomaar kunnen worden teruggestuurd, omdat voor hen bijzondere beschermingsregels gelden (Tagesschau). Franse juristen maakten op France 24 hetzelfde punt: beoordeling per geval, geen groepsgewijze terugkeer en bewijs dat iemand het kind daadwerkelijk zal opvangen (France 24). Ook de nieuwe terugkeerverordening die het Europees Parlement in juni goedkeurde, laat deze kindspecifieke waarborgen overigens intact.

De Commissie gaf Spanje politieke dekking. Zij gaf Spanje geen juridische sluiproute. Voor elk kind in Ceuta blijft een individueel dossier nodig: identificatie, een beschermingsscreening, een hoorzitting, betrokkenheid van het openbaar ministerie, familieonderzoek in Marokko en geverifieerd bewijs dat een veilige persoon of instelling het kind zal ontvangen. Spaanse rechters hebben al geoordeeld dat het overslaan van die stappen neerkomt op collectieve uitzetting. Brussel heeft de politieke vraag beantwoord. Spaanse aanklagers, kinderbeschermingsinstanties en rechters bepalen nu de juridische vraag: of de dossiers kind voor kind sneller kunnen worden opgebouwd dan de politieke druk verlangt.