Ceuta verhardt Europa’s grenzen

Inwoners van Ceuta probeerden deze week voertuigen van het Rode Kruis tegen te houden die voedsel naar migranten brachten. Betogers staken geïmproviseerde onderkomens op de stranden van de enclave in brand. Wat eind juli begon met massale overtochten vanuit Marokko (HRW), is inmiddels een openbare-ordecrisis op Spaans grondgebied. Voor Spanje ligt de vraag basaal maar scherp: kan de staat in zijn eigen stad nog humanitaire toegang garanderen? Voor andere EU-regeringen is de vraag anders: kunnen zij grensmaatregelen rond Ceuta rechtvaardigen zolang zij de cijfers niet laten zien?

Geblokkeerde hulp en verbrande onderkomens

De feiten moeten eerst worden losgemaakt van de politieke ruis eromheen. Op 27 augustus probeerden betogers bij het strand van Trampolín fysiek een konvooi van het Rode Kruis te blokkeren dat voedsel vervoerde. De politie greep in; volgens sommige berichten keerden de voertuigen terug, volgens andere bereikten zij hun bestemming via een andere route (RTVE, Euronews). Diezelfde dag braken betogers door politielinies en staken zij onderkomens en bezittingen in de buurt van Benítez in brand (EFE). Los daarvan werden 12 mensen aangehouden nadat stenen naar een militair voertuig waren gegooid, waarbij vier militairen gewond raakten (RTVE).

De omstandigheden waren al slecht voordat de situatie escaleerde. Human Rights Watch meldde dat het Rode Kruis dagelijks 4.000 voedselpakketten uitdeelde en de ngo Luna Blanca tussen de 2.700 en 3.500 maaltijden verstrekte, terwijl duizenden mensen sliepen op stranden, op straat en in loodsen (HRW). Wie buiten slaapt, is nu niet alleen blootgesteld aan slechte omstandigheden, maar ook aan groepsgeweld. Om te kunnen eten zijn mensen afhankelijk van politiebescherming.

Ernstige misdrijven, wankele cijfers, geen politieke samenwerking

De Spaanse hoofdaanklager Teresa Peramato maakte bekend dat er 16 onderzoeken lopen naar seksueel geweld, met 17 slachtoffers, vooral vrouwen en in meerderheid minderjarigen (El Español). Drie aanklagers van het vasteland zijn naar Ceuta gestuurd om de overbelaste rechtbanken te versterken (Faro de Vigo). De zaken zijn ernstig. Maar van slechts drie verdachten was de nationaliteit publiek bekend. Voor collectieve schuld biedt het dossier dus geen basis.

Ook het aantal alleenreizende minderjarigen blijft schuiven. Het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken stelde zijn cijfers bij van meer dan 2.900 naar ongeveer 1.475 tot 1.500, nadat dubbele registraties in IT-systemen waren gevonden. De kinderbescherming in Ceuta bleef ondertussen spreken over aantallen rond de 3.000 (Cadena SER). Madrid keurde €25 miljoen goed voor opvang, onderdak en rechtsbijstand (La Moncloa). Dat geld kocht geen samenwerking: Aragón, Castilla y León en Extremadura boycotten een overlegvergadering en schreven dat zij zich verzetten tegen de overplaatsing van minderjarigen naar het Spaanse vasteland (Infobae/Europa Press, El Mundo). Madrid kan opvang financieren. Het kan de eigen regio’s niet zomaar dwingen de last te delen.

Ook het EU-recht begrenst snelle terugkeer. De Terugkeerrichtlijn en het Hof van Justitie van de EU vereisen dat autoriteiten vóór terugkeer van een alleenreizende minderjarige individueel nagaan of er familiebanden, een voogd of adequate opvang in het land van terugkeer zijn (Return Directive, CJEU C-441/19). De Europese Commissie steunde terugkeer in beginsel (To Brief), maar die steun wist deze waarborgen niet uit. Spaanse rechters hebben versnelde verwijderingen van minderjarigen uit Ceuta eerder al afgewezen omdat individuele beoordeling was overgeslagen (Público).

Grenscontroles op dun bewijs

Andere EU-regeringen handelden al rond Ceuta voordat het geweld van deze week losbarstte. Italië voerde voor augustus tijdelijke grenscontroles met Spanje opnieuw in, met als argument het risico dat mensen vanuit Spanje doorreizen naar andere EU-landen (European Commission Schengen register). Il Post noemde de Italiaanse controles grotendeels politiek (Il Post). Frankrijk zette aan de Spaanse grens tot 334 agenten en gendarmes in, met drones en controles in het vervoer (France 24). De Franse organisatie La Cimade zei zelf niet te beschikken over onderscheppingscijfers uitgesplitst voor de grens met Spanje (La Cimade). In Nederland stelden FVD en JA21 Kamervragen over de vraag of meisjes die naar het Spaanse vasteland waren overgebracht Nederlands grondgebied konden bereiken, maar geverifieerde berichtgeving wees alleen op interne Spaanse overplaatsingen (NRC, Tweede Kamer).

Het patroon is helder: echte grensmaatregelen, dun bewijs voor daadwerkelijke doorreis. Ceuta ligt bovendien al deels buiten Schengen, de Europese zone zonder paspoortcontroles. Wie van Ceuta naar het Spaanse vasteland wil, moet langs controles (tagesschau).

Ceuta doet er voor Europa toe omdat regeringen een lokale noodsituatie omzetten in grensbeleid. Het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken en de Commissie zijn het publiek nu de cijfers verschuldigd over secundaire migratie waarop zulke besluiten zouden moeten rusten.