Chatcontrole blijft ondanks 314 tegenstemmen

Het Europees Parlement stemde over de vraag of een tijdelijke toestemming moest verdwijnen die techbedrijven toestaat niet-versleutelde berichten te scannen op materiaal van seksueel kindermisbruik. Meer Europarlementariërs stemden tegen verlenging dan ervoor: 314 tegen, 276 voor, 17 onthoudingen (Greens/EFA, La Voix de France). Toch bleef de maatregel overeind. In deze fase van de procedure had het Parlement een absolute meerderheid van alle 720 leden nodig om de tekst te verwerpen: 361 stemmen. Elke lege stoel werkte daardoor feitelijk als een stem vóór. Het gevecht over "chatcontrol" gaat inmiddels niet meer alleen over scannen. Het gaat ook over de manier waarop de EU tijdelijke bevoegdheden in leven houdt wanneer permanente wetgeving vastloopt.

Wat de toestemming precies dekt

De regel waar het om draait is Verordening 2021/1232, een tijdelijke uitzondering op het Europese privacyrecht. Normaal gesproken mogen bedrijven de inhoud van berichten niet inspecteren. Door deze uitzondering mogen aanbieders als Microsoft, Google en Meta vrijwillig scannen op bekend beeldmateriaal van kindermisbruik en op patronen die wijzen op grooming, maar alleen in diensten waar het bedrijf de inhoud nog kan lezen of verwerken (EUR-Lex, CADE Project).

Diensten met end-to-endencryptie vallen erbuiten. Het Parlement paste de tekst aan om alle communicatie te beschermen waarop versleuteling "wordt, werd of zal worden toegepast" (European Parliament LIBE). WhatsApp en Signal blijven dus buiten het kader. Webmail en clouddiensten voor berichten, waar aanbieders zelf toegang houden tot de inhoud, blijven er wel onder vallen (The European Post, RTVE).

Nieuw is deze toestemming niet. Zij gold voor het eerst in 2021 en liep op 4 april 2026 af nadat eerdere pogingen tot verlenging waren vastgelopen. De Raad, waarin de nationale regeringen zitten, haalde de tekst in juli terug en stuurde hem naar het Parlement. De verlenging loopt tot april 2028.

Hoe de stemregel het verhaal werd

Het Parlement zat in wat het EU-recht de "tweede lezing" noemt. In die fase kan het een tekst van de Raad alleen verwerpen met een absolute meerderheid van alle Europarlementariërs. Die drempel beschermt de positie van de Raad: een lage opkomst of verdeelde oppositie kan een tekst dan niet zomaar blokkeren. Juridisch klopt die regel. In dit geval betekende hij wel dat een maatregel die de meeste stemmende Europarlementariërs wilden wegstemmen toch doorging, omdat 129 leden afwezig waren of niet stemden.

De Raad gebruikte bovendien een urgentieprocedure, waardoor het tijdschema werd ingekort en het Parlement minder ruimte had om de tekst aan te passen of het debat te verlengen (CADE Project, Greens/EFA). De Duitse digitale burgerrechtenorganisatie Digitalcourage noemde die combinatie een politieke manoeuvre (Digitalcourage). Die kwalificatie doet er politiek toe, ook als de procedure volgens de Europese verdragen is verlopen. Een rechtmatige procedure kan immers nog steeds zwakke verantwoording opleveren wanneer de stemdrempel vooral de bestaande situatie beschermt.

De permanente wet die niemand rond krijgt

De tijdelijke toestemming wordt telkens verlengd omdat de EU het niet eens wordt over een permanente opvolger. De Commissie stelde in 2022 een brede verordening voor met risicobeoordelingen en mogelijke scanbevelen voor online diensten (Commission proposal). Dat voorstel zit nog altijd vast. Het meest omstreden onderdeel is "client-side scanning": berichten worden dan al op het apparaat gecontroleerd voordat versleuteling ze onleesbaar maakt. Daarmee wordt encryptie niet gebroken, maar wel omzeild.

De verdeeldheid in de Raad laat zien hoe verschillend regeringen de bescherming van kinderen en vertrouwelijke communicatie wegen. Denemarken drong tijdens zijn EU-voorzitterschap aan op een hardere lijn (Frihedsbrevet). Een groep regeringen onder leiding van Duitsland en Polen, groot genoeg om een akkoord in de Raad te blokkeren, zette het permanente dossier vóór het zomerreces stil (EDRi). De Duitse positie is overigens zelf verdeeld: Berlijn accepteerde het herstel van vrijwillig scannen zolang encryptie werd beschermd, terwijl de federale Duitse toezichthouders voor gegevensbescherming iedere vorm van client-side scanning afwezen (BfDI, Zeit). Die interne breuk laat zien dat Duitsland de permanente wet kan blokkeren, maar zelf geen stabiel alternatief heeft. In Polen beschreven digitale burgerrechtenorganisaties zelfs de vrijwillige toestemming als gevaarlijk: gebruikers worden behandeld als verdachten en aanbieders als "een private politiemacht" (Onet/OKO.press).

Het gebrek aan bewijs geeft beide kampen ruimte voor claims die zij niet hoeven te staven. Voorstanders zeggen dat elke onderbreking van scans kan leiden tot het verlies van cruciale meldingen over kindermisbruik. Critici waarschuwen voor foutpositieven en voor het uitbesteden van opsporing aan private bedrijven (Euronews, 24.hu). Een transparante, EU-brede audit van scannauwkeurigheid, foutpositieven of strafrechtelijke uitkomsten bestaat niet. De EU heeft de toestemming nu twee keer verlengd zonder van beide kanten te verlangen dat zij hun bewijs op tafel leggen. De uitzondering voor encryptie is wel degelijk winst voor privacyvoorstanders. Tegelijk heeft de EU iets genormaliseerd: een "permanent tijdelijke" uitzondering op het communicatiegeheim, verlengd via een regel die afwezigheid omzet in instemming. Vóór de volgende deadline in april 2028 moeten de Commissie, de Raad en het Parlement publiek verantwoorden wat vrijwillig scannen daadwerkelijk oplevert.