EU-hof begrenst Catalaanse amnestie

Woensdag beslist het Hof van Justitie van de EU of de Spaanse amnestiewet voor Catalanen een grens overschrijdt die voor alle lidstaten geldt. Het principe is eenvoudig: nationale parlementen mogen kiezen voor politieke verzoening, maar zij mogen geen wetten maken die hun eigen rechters verhinderen eerst in Luxemburg na te vragen hoe het EU-recht moet worden toegepast.

De Spaanse organieke wet 1/2024 moest een streep zetten onder de Catalaanse onafhankelijkheidscrisis van 2017. Strafzaken tegen voorstanders van onafhankelijkheid werden ingetrokken, financiële claims geschrapt. Tot dusver hebben meer dan 350 mensen van de regeling geprofiteerd en zijn 236 strafzaken definitief gesloten (en.ARA). Het Spaanse Constitutionele Hof heeft de wet inmiddels overeind gehouden tegen binnenlandse bezwaren (eldiario.es, BOE).

Twee Spaanse rechters legden hun eigen procedures stil en stelden prejudiciële vragen aan Luxemburg. Via die route kunnen nationale rechters het EU-Hof, de hoogste rechter van de Unie, vragen hoe Europees recht moet worden uitgelegd voordat zij zelf uitspraak doen (moncloa.com, Curia). Wat het Hof op 16 juli antwoordt, bindt rechters in alle 27 lidstaten.

Twee vragen van twee rechters

De eerste vraag komt van de Spaanse Rekenkamer, het orgaan dat publieke uitgaven controleert en bestuurders financieel aansprakelijk kan houden voor misbruik. De Rekenkamer wil weten of het schrappen van claims tegen ongeveer 35 voormalige Catalaanse functionarissen in strijd is met artikel 325 VWEU, de verdragsbepaling die elke lidstaat verplicht de EU-begroting tegen fraude te beschermen (en.ARA). De bedragen zijn beperkt: aanklagers eisten 3,1 miljoen euro. De vraag is wel principieel: kan een nationale amnestie aansprakelijkheid laten verdwijnen wanneer ook EU-geld in beeld is?

De tweede vraag komt van de Audiencia Nacional, de Spaanse strafrechter voor terrorisme en zware georganiseerde criminaliteit. Die wil weten of amnestie voor gedragingen die verband houden met terrorismeklachten botst met richtlijn 2017/541, de EU-wet die lidstaten verplicht terroristische misdrijven strafbaar te stellen en effectieve straffen te handhaven (eucrim).

Geen van beide vragen vraagt Luxemburg om te oordelen over Catalaanse zelfbeschikking of om de amnestiewet te schrappen. Het EU-Hof kan het arrestatiebevel tegen Carles Puigdemont niet opheffen en niemand vrijspreken (Vozpópuli). De volgorde is nuchter: Spaanse rechters vragen, Luxemburg legt uit, Spaanse rechters passen toe.

De termijn die een Europese regel kan worden

In november 2025 gaf advocaat-generaal Dean Spielmann een gemengd advies. Zo'n advies is niet bindend, maar geeft vaak wel aan waar het Hof heen kan bewegen. Inhoudelijk vond Spielmann dat de band met EU-geld niet direct genoeg was om de verdragsbescherming te activeren. Ook verbiedt het EU-terrorismerecht volgens hem amnestie niet uitdrukkelijk, zolang ernstige mensenrechtenschendingen buiten de regeling blijven (Catalan News, Curia).

Wel wees hij op een procedureel probleem met bredere gevolgen. De amnestiewet geeft rechters een strakke termijn van twee maanden om de wet toe te passen en voorlopige maatregelen op te heffen. Volgens Spielmann kan die termijn rechters feitelijk verhinderen de prejudiciële procedure te gebruiken, juist het instrument waarmee deze zaak in Luxemburg terechtkwam (eucrim).

Daar zit het belangrijkste precedent. Bevestigt het Hof dit punt, dan krijgt elke EU-lidstaat die later een amnestie- of schikkingswet opstelt met een nieuwe beperking te maken: termijnen mogen nationale rechters niet beletten eerst Luxemburg te raadplegen voordat zij zaken sluiten.

Wat woensdag niet wordt beslist

Een gunstige uitspraak zou één laag juridische onzekerheid rond de Spaanse amnestie wegnemen. De rest blijft liggen. Het arrestatiebevel tegen Puigdemont, lopende beslissingen bij het Hooggerechtshof en de bewuste uitsluiting van persoonlijke financiële verrijking uit de amnestie blijven allemaal Spaans rechterlijk werk (El País).

Volgt het Hof Spielmann op het termijnpunt, dan behoudt Spanje het grootste deel van zijn amnestie. Maar elke toekomstige amnestie in de EU zal rechters genoeg tijd moeten laten om eerst Luxemburg om uitleg te vragen.