Commissie wil veto’s in toetredingsgesprekken beperken

Op 6 oktober stelde de European Commission voor dat EU-regeringen over de tussenstappen in toetredingsonderhandelingen met een meerderheid besluiten in plaats van unaniem (Q&A van de European Commission, BTA). Geen enkele hoofdstad kan dan in haar eentje de onderhandelingen van een kandidaat-lidstaat stilleggen; over de uiteindelijke toelating behoudt elk land wel een veto. Voor die wijziging moeten de regeringen instemmen met het verlies van een bevoegdheid die ze nu zelf hebben. Ook laat het voorstel het conflict achter de Hongaarse blokkade van Oekraïne onopgelost.

Welk veto verdwijnt, en welk blijft?

Lid worden van de EU vergt het passeren van een lange reeks drempels. De onderhandelingen zijn opgedeeld in thematische blokken. Als een blok wordt geopend, erkent de EU dat de kandidaat de wetgeving op dat terrein kan gaan afstemmen op de EU-regels. Tot nu toe moesten nationale regeringen bij zowel de opening als de voorlopige afsluiting van elk blok unaniem instemmen. Elk land kon dus nee zeggen (Uitleg van de Raad over het toetredingsproces).

De European Commission wil deze tussenstappen met gekwalificeerde meerderheid laten beslissen: daarvoor zijn minstens 15 van de 27 regeringen nodig, die samen ten minste 65% van de EU-bevolking vertegenwoordigen (Artikel 16 VEU). Een land kan dan niet meer op eigen houtje blokkeren. Aan de laatste stap verandert niets. Artikel 49 van het EU-verdrag vereist nog steeds een unaniem besluit van de regeringen, instemming van het Europees Parlement en ratificatie door elke lidstaat (Artikel 49 VEU).

Vooralsnog is niets van kracht. Uitbreidingscommissaris Marta Kos presenteerde een aanbeveling, die de regeringen nog niet hebben aangenomen. Ook laat de tekst van de European Commission open welke juridische stappen nodig zijn om het onderhandelingskader van elke kandidaat te wijzigen: het regelboek dat regeringen aan het begin van de onderhandelingen vaststellen (volledige mededeling).

Hongaarse blokkade en het geschil over scholen

De gang van zaken rond Hongarije laat zien waar de wijziging op mikt. Volgens European Pravda weigerde Boedapest op 17 juli, 8 september en 29 september de beoordeling van de European Commission goed te keuren over de gereedheid van Oekraïne voor twee onderhandelingsblokken. Die beoordeling gaat vooraf aan de opening ervan (European Pravda).

Het Hongaarse bezwaar heeft een serieuze grondslag. In 2017 bekritiseerde de Venice Commission van de Council of Europe, een groep constitutionele juristen, een Oekraïense onderwijswet omdat die het voortgezet onderwijs in minderheidstalen terugdrong (Venice Commission). Dat oordeel onderstreept dat er al langer een serieus punt speelt. Het bevat geen oordeel over het wetsvoorstel dat Kyiv nu overweegt.

Boedapest lijkt zijn houding mogelijk te versoepelen. De Hongaarse nieuwssite Index meldt, onder verwijzing naar een bericht van de Financial Times, dat premier Péter Magyar diplomaten heeft opgedragen de procedure door te laten gaan. Volgens Index hangt ruimere steun af van een Oekraïense stemming over een wetsvoorstel voor minderheidsscholen, die naar verwachting op 12 oktober plaatsvindt (Index).

Als de stemregel verandert, kan Hongarije die tussenstap niet meer in zijn eentje blokkeren. Het geschil over het onderwijs blijft bestaan; voor de uiteindelijke toetreding van Oekraïne behoudt Boedapest wel een veto. Ook elders hebben aangepaste stemregels hun grenzen. De volgende stap voor Noord-Macedonië hangt af van een grondwetswijziging die Bulgaren als minderheid vermeldt. Die voorwaarde staat in een compromis van de Raad uit 2022 en kan alleen door het parlement in Skopje worden vervuld (Conclusies van de Raad).

Wie moet instemmen?

Het voorstel koppelt soepelere onderhandelingen aan strenger toezicht na toetreding. Een nieuw lid dat de EU-waarden ernstig schendt, kan gedurende 15 jaar sancties krijgen, waaronder verlies van zijn stemrecht in de Raad (volledige mededeling). Zodra een schending is vastgesteld, zouden die sancties automatisch gelden, tenzij een gekwalificeerde meerderheid ze tegenhoudt.

De bestaande procedure werkt andersom. Artikel 7, het EU-instrument om democratische achteruitgang te bestraffen, vereist overeenstemming tussen regeringen voordat ze ingrijpen. In 2025 wees het European Parliament erop dat de Artikel 7-procedure tegen Hongarije sinds 2018 negen hoorzittingen had gehouden, zonder dat er zelfs maar een formele vaststelling van risico was gedaan (European Parliament). Kos zei dat de termijn moet voorkomen dat nieuwkomers permanent tweederangsleden worden (Guardian).

De wijziging van de stemregels kan er alleen komen als regeringen instemmen met het afstaan van een instrument dat ze zelf hebben ingezet. Hun uitgangsposities lopen uiteen. De Nederlandse regering steunt strengere waarborgen. Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen zei op 29 september in de Eerste Kamer dat Den Haag unanimiteit wil behouden voor belangrijke besluiten over toetreding (Eerste Kamer). Hij maakte niet duidelijk of het openen van een onderhandelingsblok daaronder valt. Zolang de regeringen de wijziging niet aannemen en Kyiv niet op het onderwijsbezwaar reageert, blijft het veto dat Hongarije deze zomer gebruikte van kracht.