Congres wil Turkse motordeal blokkeren

De Amerikaanse regering heeft het Congres op 24 juni geïnformeerd over een voorgenomen verkoop van General Electric F110-motoren aan Turkije voor de eigen KAAN-straaljager. Volgens ProtoThema gaat het om een deal van ongeveer $700 miljoen. Enkele dagen later diende de Democratische afgevaardigde Dina Titus een resolutie in om de verkoop tegen te houden.

Op papier gaat het om een beperkte transactie. In werkelijkheid dwingt zij Washington tot een keuze die in heel Europa wordt meegewogen: gebruikt de VS defensie-export om Turkije vast te houden in westerse toeleveringsketens, of houdt zij vast aan de straf die Ankara kreeg na de aankoop van het Russische S-400-luchtafweersysteem? Beide keuzes verschuiven de veiligheidspositie van een andere bondgenoot.

Wat het Congres daadwerkelijk kan doen

De VS verkopen wapens aan bondgenoten via Foreign Military Sales, het kanaal voor intergouvernementele defensiedeals. Na kennisgeving aan het Congres kan het parlement proberen zo'n verkoop te blokkeren. Titus gebruikte daarvoor het beschikbare instrument: een gezamenlijke afkeuringsresolutie, die een stemming afdwingt over de vraag of een gemelde verkoop moet worden tegengehouden (ProtoThema, CRS).

Dat klinkt krachtiger dan het meestal is. De resolutie moet door zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat. Daarna kan de president zijn veto uitspreken. Om dat veto te overrulen is in beide kamers een tweederdemeerderheid nodig (CRS). Die drempel haalt het Congres vrijwel nooit. De werkelijke macht ligt dus indirect: het debat forceren, de diplomatieke kosten verhogen en beïnvloeden welke deals een regering later nog durft voor te leggen.

De motordeal en een mogelijke terugkeer van Turkije in het F-35-programma lopen bovendien op verschillende tijdlijnen. KAAN is nog altijd een prototype dat zonder motoren, toegang tot toeleveringsketens en jaren aan tests geen geloofwaardig gevechtsvliegtuig wordt (El Confidencial). Herstel van Turkse toegang tot de F-35 zou een veel grotere vertrouwensbeslissing zijn, omdat daarmee de uitsluiting van Ankara uit 2019 wordt teruggedraaid. In het openbare DSCA-register staat geen formele F-35-kennisgeving voor Turkije.

De S-400-val

De aankoop door Turkije van het Russische S-400-raketsysteem blijft het onopgeloste ankerpunt. Washington zette Turkije in 2019 uit het F-35-programma, met als argument dat Russische luchtafweer in de buurt van F-35-operaties de stealthcapaciteiten van het toestel kon blootleggen (White House). In december 2020 legden de VS sancties op aan de Turkse defensie-inkoopautoriteit onder CAATSA, de Amerikaanse wet die zware defensiedeals met Rusland bestraft (State Department).

Die sancties hebben een geloofwaardigheidsprobleem gecreëerd. Als Washington nu geavanceerde export toestaat zonder controleerbare oplossing voor de S-400, geeft het het signaal dat sancties onderhandelbaar zijn zodra een bondgenoot strategisch nuttig genoeg is. Griekse en Cypriotische critici drukken precies daarop: de kern van het blokkadeverzoek is of handhaving nog iets betekent zolang de S-400-kwestie open blijft (Capital, CNA).

Europa leest hetzelfde dossier vanuit verschillende vertrekpunten

Europese bondgenoten hebben geen gezamenlijke Turkijelijn, omdat zij niet dezelfde risico's dragen.

Griekenland kijkt naar de luchtmachtbalans. Athene heeft 18 Rafale-jachtvliegtuigen van Frankrijk gekocht en Amerikaanse goedkeuring gekregen voor maximaal 40 F-35-toestellen (Dassault Aviation, DSCA). Zolang Turkije buiten de F-35 blijft, heeft Griekenland een voordeel in de lucht. Krijgt Ankara opnieuw toegang, dan wordt die voorsprong kleiner.

Duitsland begint bij het nut van Turkije voor de NAVO. Ankara beschikt over het op een na grootste leger van de alliantie, controleert de Bosporus en heeft drones geleverd aan Oekraïne (FAZ). In Duitse berichtgeving geldt de levering van motoren voor KAAN als een beperktere concessie dan F-35-toegang, die toch een zwaardere vertrouwensvraag blijft (merkur.de).

Spanje voegt daar een veelzeggende laag aan toe. Nadat het Frans-Duits-Spaanse gevechtsvliegtuigproject FCAS vastliep op ruzies over ontwerpgezag en werkverdeling, verkende Madrid voorlopige contacten over KAAN. Tegelijk meldde de berichtgeving dat het toestel nog te onrijp is voor de Spaanse behoefte aan vliegdekschipcapaciteit (El Confidencial). Die belangstelling maakt KAAN nog geen serieus alternatief. Zij laat wel zien hoe problemen in Europa's eigen gevechtsvliegtuigprogramma's zelfs prototypes politiek bruikbaar maken als drukmiddel.

Wat nog niet is gebeurd

Er is geen verifieerbaar plan opgedoken om de S-400 af te stoten. Er bestaat geen formele F-35-kennisgeving voor Turkije. Ook is er publiekelijk geen uitgewerkt Turks voorstel verschenen om de voorwaarden rond de uitsluiting uit 2019 op te lossen (Haberler, Jerusalem Post).

Zonder die stappen is het motorgevecht een voorpost van de grotere F-35-beslissing. Het argument voor verankering heeft gewicht: Amerikaanse motoren houden Turkije binnen westerse toeleveringsketens en geven Washington blijvende invloed. Het tegenargument is even stevig: wie CAATSA verzwakt, leert elke bondgenoot dat sancties kunnen worden uitgezeten. Of de resolutie van Titus wordt aangenomen of niet, haar functie is nu al duidelijk. Zij verhoogt de prijs van elke toekomstige F-35-stap en dwingt Washington te kiezen welk signaal zwaarder telt: het signaal dat in Athene wordt ontvangen, of het signaal dat in Ankara aankomt.