Corruptie slokte 20% Hongaars budget op

Een vijfde van de Hongaarse jaarbegroting verdween tijdens het bewind van Viktor Orbán via corrupte kanalen, zegt Ferenc Bíró, het hoofd van de Integriteitsautoriteit. Die anticorruptie-instantie moest Boedapest in 2022 van de EU oprichten voordat bevroren middelen konden worden vrijgegeven. Bíró schat het totale verlies op ongeveer € 168 miljard in zestien jaar. Dat is volgens hem een professionele raming, geen gecontroleerd accountantscijfer. Enkele dagen nadat hij ermee naar buiten kwam, maakte de Europese Commissie € 16,4 miljard vrij voor de nieuwe Hongaarse regering, op voorwaarde dat Boedapest uiterlijk 31 augustus hervormingen doorvoert. Het conditionaliteitsmechanisme van de EU, waarmee Brussel geld kan blokkeren als schendingen van de rechtsstaat de financiële belangen van de Unie raken, kan middelen bevriezen. Na uitbetaling heeft het echter geen hard instrument om te controleren of hervormingen ook werkelijk worden uitgevoerd.

Stoorapparatuur en betwiste opdrachten

Bíró wijst op een bijeenkomst in maart 2024 op het Hongaarse ministerie van Justitie als voorbeeld van hoe de regering-Orbán met toezicht omging. Volgens hem gaven minister van Justitie Bence Tuzson en minister voor EU-zaken János Bóka hem daar opdracht om inspecties ter plaatse stop te zetten en Brussel te melden dat Hongarije de hervormingsmijlpalen had gehaald, of dat nu waar was of niet. Op tafel lag afluisterwerende apparatuur van militair niveau. Bíró weigerde.

Beide ministers ontkennen zijn lezing. Tuzson erkent dat de bijeenkomst heeft plaatsgevonden, maar noemt het een gesprek over bevoegdheden, geen opdracht om onderzoeken stil te leggen. Een schriftelijk verslag is er niet. De strafzaak tegen Bíró wegens misbruik van een dienstauto doet hij af als politiek gemotiveerde vergelding.

Een hefboom die één keer werkt

De conditionaliteit heeft wel degelijk iets bereikt. Brussel bevriest in december 2022 € 6,3 miljard aan cohesiemiddelen en beperkte daarmee Orbáns bestedingsruimte in de aanloop naar verkiezingen. Die financiële druk hielp de voorwaarden scheppen voor de verkiezingsoverwinning van Péter Magyar in april 2026.

Het probleem begint zodra de politieke wissel er is. De Commissie geeft middelen vaak vrij voordat zij heeft vastgesteld dat hervormingen zijn uitgevoerd. In december 2023 maakte zij € 10,2 miljard vrij voor Orbáns eigen regering, nadat Hongarije op papier wetten over justitiële hervormingen had aangenomen. Het Europees Parlement vocht dat besluit aan bij het Hof. De hoogste juridisch adviseur van het EU-Hof adviseerde het besluit te vernietigen, omdat de Commissie had betaald voordat de hervormingen van kracht waren. Een uitspraak later dit jaar moet duidelijk maken of conditionaliteit een juridische norm is of vooral een politiek onderhandelingsmiddel.

Zodra het geld eenmaal is overgemaakt, treedt geen toezichtmechanisme in werking. Financiële druk kan binnenlandse politieke verandering versterken. Institutionele hervorming na uitbetaling houdt zij niet vanzelf overeind.

De echo bij de buren

Dat patroon werkt al door. In mei stemde het Europees Parlement met 347 tegen 165 stemmen voor een resolutie met zorgen over de rechtsstaat in Slowakije onder Robert Fico. Fico heeft het Slowaakse speciale parket ontmanteld en straffen voor corruptie verlaagd, langs lijnen die eerder in Hongarije zichtbaar waren. Het Europees Openbaar Ministerie, een onafhankelijke EU-instantie die fraude met EU-geld onderzoekt, heeft 149 lopende onderzoeken in Slowakije met een geraamde schade van meer dan € 1 miljard.

Ook in Hongarije zelf liggen de losse eindjes nog op tafel. De deadline van 31 augustus omvat 27 hervormingsmijlpalen die ambtenaren onrealistisch noemen. Wordt die termijn niet gehaald, dan verliest Hongarije de hersteltranche van € 10 miljard definitief.

De regering-Magyar heeft aangekondigd dat Hongarije toetreedt tot het Europees Openbaar Ministerie, met bevoegdheid om misdrijven vanaf 2021 te onderzoeken. Maar de EPPO-verordening regelt rechtsmacht voor de toekomst, niet met terugwerkende kracht. Of vervolging van corruptie uit het Orbán-tijdperk juridisch standhoudt, is dus nog niet getest.

Bíró’s Integriteitsautoriteit kan nog altijd niet vervolgen. Zij onderzoekt, documenteert en adviseert. Aanklachten hangen af van openbaar aanklagers en rechtbanken waarvan de onafhankelijkheid niet is bewezen. De EU eiste de oprichting van de waakhond, maar gaf hem niet de macht om op basis van zijn eigen bevindingen op te treden.

Na uitbetaling volgt geen geplande herziening. Er is geen automatische aanleiding om geld opnieuw te bevriezen. De hefboom van het conditionaliteitsmechanisme houdt op zodra de overschrijving is verwerkt.