Kroatië onderschept 341 ongemerkte varkens

341 dieren die niemand kon herleiden

In Jalžabet, in het noorden van Kroatië, weigerde een dierenarts vorige week drie vrachtwagens te laten lossen. In de wagens zaten 341 varkens uit een zone waar beperkingen gelden vanwege Afrikaanse varkenspest. Van die dieren hadden er 340 geen identificatiemerk. De papieren klopten bovendien niet met de dieren die daadwerkelijk in de vrachtwagens stonden (tportal). Alle 341 varkens moesten worden gedood. Die weigering doet ertoe, omdat ongemerkte dieren uit een afgesloten gebied het controlesysteem kunnen ondermijnen waarop de rest van de Europese varkenshandel leunt.

Afrikaanse varkenspest is niet gevaarlijk voor mensen. De schade zit in de economie eromheen: het virus doodt varkens in hoge aantallen, er is geen vaccin dat routinematig wordt gebruikt, en overheden reageren met ruimingen, vervoersverboden en handelsbeperkingen (WOAH, Europese Commissie). Kroatië heeft inmiddels te maken met een snel oplopende uitbraak. Landbouwminister David Vlajčić noemde de situatie "zeer ernstig" en verwees naar dagen waarop 12 en 18 nieuwe besmettingshaarden werden gemeld (tportal).

Het bewijssysteem dat grenzen openhoudt

De EU houdt de handel in varkensvlees tijdens uitbraken op gang door besmette gebieden af te sluiten, terwijl ziektevrije zones kunnen blijven leveren. Onder Uitvoeringsverordening 2023/594 worden getroffen gebieden ingedeeld in restrictiecategorieën, met per categorie voorwaarden voor het vervoer van varkens en varkensproducten. De gedachte daarachter is simpel: sluit het risicovak op de kaart af, niet het hele speelveld.

Dat werkt alleen als elk dier te herleiden is tot een bedrijf, een transportroute en een veterinaire status. Een oormerk is dus geen administratieve plicht om de administratie. Het koppelt een dier aan precies de informatie die autoriteiten nodig hebben zodra een ziekte zich verplaatst: waar het vandaan kwam, waarmee het in contact is geweest, en welke bedrijven en vrachtwagens mogelijk zijn blootgesteld.

Varkens zonder merktekens, afkomstig uit een restrictiezone en begeleid door documenten die niet kloppen, breken die bewijsketen. Autoriteiten kunnen dan niet meer reconstrueren welke gebieden veilig zijn. Juist dat vertrouwen houdt de markttoegang voor anderen open. De druk is reëel: net over de grens in Servië is Afrikaanse varkenspest vastgesteld op 496 bedrijven, met 10.515 geruimde varkens in districten dicht bij Kroatië (RTS). Ziektedruk bij de buitengrens van de EU vergroot de praktische last voor veterinaire diensten en douane. Ook neemt de kans toe dat illegaal of slecht gecontroleerd vervoer een niet-traceerbaar risico de interne markt binnenbrengt.

Wie betaalt als traceerbaarheid faalt

De eerste verliezers zijn boeren in restrictiezones. Zij krijgen te maken met vervoersverboden, uitgestelde verkopen, ruimingen en testverplichtingen. Kleine veehouders dragen die last doorgaans zwaarder dan grote geïntegreerde bedrijven. Hun bioveiligheid is vaak zwakker, hun kasbuffer kleiner en hun capaciteit om nalevingspapierwerk te beheren beperkter. Dat is economische logica, geen specifiek gemeten Kroatisch cijfer, maar het patroon keert bij EU-uitbraken telkens terug.

Hongarije laat een minder zichtbare kostenpost zien: tijd. Lokale beschermingszones kunnen daar volgens berichtgeving worden opgeheven terwijl de restrictiestatus op EU-niveau blijft bestaan. Voor het schrappen van die EU-aanduiding zijn ontsmetting, een wachttijd en een formeel EU-besluit nodig (Agrárszektor, Uitvoeringsverordening 2023/594). In de praktijk komen kopers pas terug wanneer de EU accepteert dat een gebied schoon genoeg is. Politieke verklaringen van nationale regeringen volstaan dan niet.

Preventie kost overigens ook geld. Lombardije heeft € 4,8 miljoen aan steun voor bioveiligheid opengesteld, goed voor maximaal 80% van in aanmerking komende investeringen in hekwerk en ontsmetting (Lombardia Notizie). In Toscane leidde één bevestigde uitbraak direct tot ruimingen en waarschuwingen voor mogelijke exportbeperkingen (ANMVI Oggi). Een traceerbaarheidsfout maakt zulke kosten wel groter voor iedereen, omdat een lokale uitbraak dan verandert in twijfel over de handelsstatus van een hele regio.

De winnaars zijn producenten en exporteurs die zich aan de regels houden. Strikte handhaving beschermt hen immers tegen sancties voor uitbraken die ontstaan door illegaal vervoer van anderen.

De onderschepping in Jalžabet laat zien dat het systeem één keer werkte. Een enkele dierenarts zag wat documenten en grenscontroles hadden gemist. Kroatië moet nog aantonen dat het illegale transporten kan onderscheppen voordat ze lossen, niet pas daarna. De open vraag is of de illegale handel sneller beweegt dan inspecteurs haar kunnen vinden. De volledige inspectieresultaten, juridische procedures en compensatieregelingen voor getroffen boeren zijn nog niet gepubliceerd.