Cypruskabel wacht op Athene

Ergens tussen Kreta en Cyprus ligt een onderzoeksschip stil. Het wacht op de navigatiekennisgeving die het toestemming moet geven om verder te varen. Zolang die uitblijft, blijft Europa's meest ambitieuze onderzeese elektriciteitsproject waar het al twee jaar ligt: aan de waterlijn, vastgelopen op een soevereiniteitsconflict dat niemand heeft opgelost.

De kabel, het gat, het geblokkeerde schip

De Great Sea Interconnector (GSI) moet een einde maken aan de uitzonderingspositie van Cyprus, de enige EU-lidstaat zonder elektriciteitsverbinding met het Europese net. De kabel zou over 1.208 km van Kreta naar Cyprus lopen, op dieptes tot bijna 3.000 meter, tegen geraamde kosten van € 1,9 miljard (Enerdata). De Europese Commissie wees het project aan als Project of Common Interest en zegde bijna € 658 miljoen toe via de Connecting Europe Facility, het Europese fonds voor infrastructuur (Euronews, Cyprus Mail).

Ongeveer 60% van de zeebodem is inmiddels in kaart gebracht. De resterende 40% ligt in wateren waarop zowel Griekenland als Turkije aanspraak maakt (Greek News Agenda). Daar zit de kern van het probleem. Toen in juli 2024 een onderzoeksschip onder Italiaanse vlag de corridor ten zuiden van Kasos en Karpathos binnenvoer, stuurde Turkije oorlogsschepen. Het schip stopte. Sindsdien is het onderzoek niet verder gekomen (DW).

Frankrijk kocht een belang, geen garantie

Op 5 augustus nam de Franse infrastructuurinvesteerder Meridiam een meerderheidsbelang in de projectmaatschappij. IPTO, de Griekse netbeheerder, blijft technisch verantwoordelijk voor de engineering (Prime Minister of Greece). Een aparte overeenkomst tussen IPTO en de Franse kabelfabrikant Nexans, die al een kabelcontract ter waarde van ongeveer € 1,43 miljard heeft, dekt het zeebodemonderzoek dat nodig is voordat er ook maar één kabel kan worden gelegd (Energynews.pro, Powergame).

Parijs heeft nu kapitaal, industriële contracten en diplomatiek gewicht aan de kabel verbonden. Volgens berichten spraken de Griekse premier Mitsotakis, de Cypriotische president Christodoulides en de Franse president Macron over versnelling van de navigatiekennisgeving zodra de operationele besluiten rond zijn (Cyprus Mail). In Griekse media circuleerde speculatie over Franse marine-escorte, maar Parijs, Athene en Nicosia hebben dat niet bevestigd (RUA). Frans geld verhoogt wel de politieke prijs van obstructie. Het geeft Griekenland nog geen vrije hand om het schip te sturen (Kathimerini).

Ankara is niet van positie veranderd. Turkse functionarissen stellen dat zeebodemwerk in wateren waarop Turkije aanspraak maakt Turkse toestemming vereist (Hürriyet). Het juridische geschil is ook echt omstreden. Griekenland en Cyprus beroepen zich op het VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS, het verdrag dat maritieme jurisdictie regelt) en stellen dat eilanden exclusieve economische zones kunnen hebben. Turkije, dat UNCLOS niet heeft ondertekend, betwist dat wanneer zulke zones overlappen met het continentaal plat van een vasteland. In de Turkse lezing zijn de wateren tussen Kreta en Cyprus Turks. In de Griekse lezing raken de Griekse en Cypriotische zones elkaar. Een zeebodemonderzoek is hier dus niet neutraal: het helpt de route vastleggen van een kabel die later door één kant kan worden gezien als bevestiging van maritieme claims. De Turkse interventie van 2024 liet zien dat Ankara toestemming voor onderzoek als de operationele grens beschouwt (Daily Sabah).

Cyprus betaalt het meest en ziet het minst

Cyprus zou 63% van de kosten van de kabel dragen, ongeveer € 786 miljoen, omdat het de laatste geïsoleerde elektriciteitsmarkt van de EU is (Euronews). Van de € 251 miljoen die IPTO naar eigen zeggen al heeft uitgegeven, beoordeelde de Cypriotische energietoezichthouder slechts 32% als verhaalbaar (ProtoThema). Oppositieleider Stefanos Stefanou heeft de minister van Financiën gevraagd wat de komst van Meridiam betekent voor de totale kosten, de levensvatbaarheid en de lasten voor consumenten. Die vraag is redelijk: Cypriotische belastingbetalers en stroomgebruikers financieren immers een kabel waarvan de volgende fysieke stap afhangt van een confrontatie die zij niet kunnen beheersen.

ENTSO-E, de organisatie die de Europese elektriciteitsnetbeheerders coördineert, bevestigde in april dat GSI de enige erkende interconnector voor Cyprus is. Een alternatief tracé via Turkije of Noord-Cyprus wilde zij niet in overweging nemen (ENTSO-E). De Commissie noemt haar inzet "crystal clear". De navigatiekennisgeving die moet testen hoe helder die inzet werkelijk is, wordt rond oktober verwacht.

Brussel heeft bijna € 658 miljoen gestoken in het aanwijzen, financieren en plannen van een kabel waarvan de volgende stap vereist dat een onderzoeksschip wateren binnenvaart waar een niet-EU-land twee jaar geleden oorlogsschepen naartoe stuurde. Tot nu toe heeft de Commissie GSI behandeld als een energieproject. De volgende navigatiekennisgeving zal laten zien of zij bereid is het ook als soevereiniteitsprobleem te behandelen.