Cyprus dichter bij Schengen

De Groene Lijn loopt dwars door Cyprus als een breuk die geen EU-verordening heeft kunnen dichten. Aan de ene kant bestuurt de Republiek Cyprus als volwaardig EU-lid. Aan de andere kant houden Turkse militairen sinds 1974 gebied bezet en is het EU-recht formeel opgeschort. Daartussen ligt de vraag die geen enkele eerdere Schengenkandidaat hoefde te beantwoorden: hoe beheer je Europa’s paspoortvrije zone op een verdeeld eiland?

Volgens berichten heeft de Europese Commissie Cyprus technisch klaar bevonden voor Schengen, de zone waarin reguliere grenscontroles tussen deelnemende landen zijn afgeschaft (Kathimerini Cyprus, Kibris Postasi). Op 26 juni 2026 werd een evaluatie voorgelegd aan het Schengencomité. President Nikos Christodoulides besprak het dossier afzonderlijk met Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in Parijs (Euronews Greece). Daarmee ligt er een technisch groen licht voor een besluit dat uiteindelijk nog altijd bij de regeringen ligt.

De beslissende deur zit in de Raad

Cyprus trad in 2004 toe tot de EU en voerde later de euro in, maar staat nog steeds buiten Schengen. In het toetredingsverdrag staat dat de Schengenregels pas gelden na een unaniem besluit van de Raad. Iedere deelnemende regering moet dus instemmen (Official Journal 2003 accession act, Council of the EU). De Commissie kan beoordelen en aanbevelen. Zij kan geen land toelaten (Cyprus Mail).

Roemenië en Bulgarije laten zien waarom dat verschil ertoe doet. De Commissie verklaarde beide landen in 2022 technisch klaar (European Commission). Oostenrijk blokkeerde hun toetreding die december alsnog, met een beroep op migratiedruk en niet op een technisch tekort in een van beide landen (Reuters). Volledige toetreding voor de landgrenzen kwam er pas in januari 2025 (Council). Eén ministerie van Binnenlandse Zaken hield het dossier jarenlang vast. Unanimiteit geeft iedere regering die hefboom.

Er is op dit moment geen openbaar bewijs voor een concrete vetodreiging tegen Cyprus. Toch heeft de Roemenië-Bulgarije-zaak het patroon vastgelegd: zodra Schengenuitbreiding in de Raad belandt, wordt het besluit politiek en beslist het technische dossier niet meer alleen. Anonieme diplomaten uit Schengenlanden uitten vóór de positieve beoordeling al scepsis. Een van hen zei tegen Cyprus Mail dat er "no serious way" was waarop Cyprus kon toetreden. Die scepsis dateert van vóór de gemelde evaluatie en kan niet zomaar worden gelezen als huidig verzet in de Raad, maar zij geeft wel aan hoe gevoelig het dossier ligt.

Een controlepunt dat geen grens mag worden

Cyprus verschilt van iedere eerdere Schengenkandidaat door de deling van het eiland. Protocol 10 bij het toetredingsverdrag schort het EU-recht op in de gebieden waarover de Republiek geen feitelijke controle heeft (EUR-Lex). De Groene-Lijnverordening regelt het verkeer van personen en goederen door de bufferzone, maar houdt tegelijk vast aan het uitgangspunt dat de lijn geen buitengrens van de EU is (Green Line Regulation).

Schengen berust op een veiligheidsruil: landen schaffen interne grenscontroles af omdat zij vertrouwen op elkaars buitengrenzen, visumsystemen en politiële samenwerking (DG HOME). Bij Cyprus gaat de zorg dus verder dan de bezetting van controleposten. Schengen heeft juridisch afgebakende controlepunten nodig. Cyprus heeft controlepunten nodig die niet neerkomen op erkenning van een grens, omdat dat de deling van het eiland politiek zou vastzetten. EU-evaluatoren zouden de huidige controles aan de Groene Lijn voldoende hebben gevonden, maar tegelijk om completere juridische duidelijkheid onder Protocol 10 hebben gevraagd (Euronews Greece, Kathimerini Cyprus).

Daar komt een tweede complicatie bij: de British Sovereign Base Areas op het eiland, Britse gebiedsdelen waar Britse strijdkrachten controleposten beheren die grenzen aan door de Republiek gecontroleerd gebied. Evaluatoren zouden hebben aangedrongen op nauwere samenwerking bij die controleposten (Kathimerini Cyprus), omdat elk gat in de perimeter van een niet-EU-militaire zone ook een gat is in de Schengenveiligheidsketen.

Eurocommissaris voor Binnenlandse Zaken Magnus Brunner zei in januari dat de Commissie de toetreding van Cyprus tot Schengen "volledig steunde" en dat rekening zou worden gehouden met de "specifieke situatie" van het eiland, zonder de veiligheidsnormen los te laten (Cyprus Mail, Sigmalive). Het onderliggende evaluatierapport, naar verluidt 60 pagina’s lang, is niet gepubliceerd.

Cyprus lijkt het technische argument te hebben gewonnen. Het politieke argument is daarmee nog niet gewonnen. Dat loopt via een unanieme stemming in de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken, waar de ministers van Binnenlandse Zaken van de deelnemende landen beslissen, en via een juridisch ontwerpvraagstuk rond de Groene Lijn dat geen enkele EU-instelling volledig heeft opgelost. De Commissie is een gepubliceerde evaluatie verschuldigd. De Raad is een tijdpad verschuldigd. En Cyprus moet antwoord geven op de vraag die zijn eigen geografie stelt: hoe garandeer je Schengenveiligheid op een eiland waar de lijn die je controleert precies de lijn is die je geen grens mag noemen?