Deense soevereiniteit, ruimere Amerikaanse toegang

Denemarken behoudt de soevereiniteit over Groenland op grond van het akkoord dat op 22 september in New York is ondertekend (Deense premier). Als het Deense en Groenlandse parlement instemmen, krijgt de Verenigde Staten een blijvend recht om zijn militaire aanwezigheid op het eiland uit te breiden. Washington krijgt bovendien een formele rol bij toekomstige veiligheidsbesluiten over Groenland (Witte Huis).

Soevereiniteit op papier, toegang als ruilmiddel

Donald Trump ondertekende het akkoord met de Deense premier Mette Frederiksen en de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen. De tekst wijzigt het defensieverdrag uit 1951, waarmee Washington voor het eerst een positie in het Noordpoolgebied kreeg (US Statutes at Large).

De nieuwe tekst erkent de Deense soevereiniteit, de territoriale integriteit en het zelfbeschikkingsrecht van de Groenlanders. Dat was de rode lijn die beide regeringsleiders hadden getrokken (Deens ministerie van Buitenlandse Zaken). Trump beweert desondanks dat het akkoord de Verenigde Staten „permanente controle” geeft over de veiligheid van het eiland (Deutsche Welle).

Toegang was de prijs. Het akkoord staat de Verenigde Staten toe de Pituffik Space Base te moderniseren en uit te breiden. Daarnaast verplichten de drie regeringen zich tot nieuwe defensiegebieden bij Narsarsuaq en Mestersvig. Amerikaanse schepen, vliegtuigen en militairen kunnen zich tussen deze locaties over land, zee en door de lucht verplaatsen, ook via Groenlandse wateren (Witte Huis).

De gepubliceerde tekst bevat geen einddatum. Voor een wijziging is instemming van alle partijen nodig (Deens ministerie van Buitenlandse Zaken). Die regels gaan over het aanpassen van het akkoord. Of een van de regeringen er later ook uit kan stappen, is een aparte vraag die de parlementen moeten onderzoeken.

Wie kan een nieuwe locatie tegenhouden?

Het verdrag uit 1951 was een overeenkomst tussen Washington en Kopenhagen. Nu ondertekent Nuuk het akkoord „samen met” Denemarken. Elk voorstel voor een nieuwe Amerikaanse locatie gaat naar een commissie van de drie partijen. Als die commissie binnen 90 dagen geen overeenstemming bereikt, gaat het voorstel naar staatssecretarissen en vervolgens naar ministers. Zonder akkoord wordt niets automatisch goedgekeurd (Witte Huis).

In de praktijk heeft een nieuwe locatie dus de instemming van alle drie de regeringen nodig. Groenland kan er een tegenhouden. Die invloed houdt wel op bij de grens van een afgesproken defensiegebied. Binnen zo'n gebied mag Washington op grond van het verdrag uit 1951 al bouwen, militairen stationeren en operaties uitvoeren met ruime bevoegdheden (US Statutes at Large).

De bepaling met de verste reikwijdte gaat over onafhankelijkheid. Als Groenland zich afscheidt, gaat de tekst ervan uit dat het land lid blijft van de NAVO of toetreedt en de rechten en verplichtingen uit het akkoord overneemt (Deens ministerie van Buitenlandse Zaken, TV5Monde). Zo probeert de bepaling de huidige veiligheidsalliantie door te trekken naar een toekomstige staat. Een onafhankelijk Groenland kan altijd opnieuw willen onderhandelen; de tekst alleen bepaalt niet of het land eraan gebonden zou zijn.

Opties, geen nieuwe militaire aanwezigheid

Wie spreekt van „twee nieuwe Amerikaanse bases”, maakt de uitkomst groter dan zij is. Narsarsuaq is een civiele luchthaven op een voormalig Amerikaans oorlogsvliegveld. Mestersvig is een afgelegen logistiek steunpunt aan de oostkust. Het akkoord noemt geen aantallen militairen, budgetten of bouwplanning (BBC).

Pituffik verzorgt al raketwaarschuwing en satellietbewaking. Het gaat dus om detectie, niet om onderschepping (US Space Force). Het ondertekende akkoord voegt geen eenheid of onderschepper toe. Washington krijgt wel de mogelijkheid later te bouwen zonder het verdrag opnieuw te moeten openen.

Daar ligt ook het Europese belang. Kopenhagen stelt dat de NAVO op grond van het akkoord medeverantwoordelijk wordt voor de veiligheid in het Noordpoolgebied. De alliantie heeft het akkoord echter niet ondertekend en krijgt geen rol in het bevel of de gezamenlijke financiering (Reuters via Internazionale). Nieuwe faciliteiten aan de Noord-Atlantische flank zouden Amerikaanse middelen zijn waar bondgenoten wel van kunnen profiteren, maar geen gedeelde infrastructuur.

Het akkoord geeft Washington ook inspraak wanneer Groenland buitenlandse investeringen op veiligheidsrisico's toetst. Investeerders die verbonden zijn aan landen buiten de EU, de NAVO en erkende partnerlanden krijgen te maken met controles in de mijnbouw, kritieke infrastructuur en gevoelige data. De Deense autoriteiten overleggen daarbij met de Verenigde Staten (Sermitsiaq, Deens ministerie van Buitenlandse Zaken). Landen die geen NAVO-lid zijn, mogen geen militaire installaties of permanente aanwezigheid opbouwen tenzij alle partijen instemmen (Politico).

Europese investeerders worden niet uitgesloten. De EU, die Groenland voor grondstoffen aan zich probeert te binden, heeft echter geen zetel bij deze consultaties (EU Perspectives). Washington heeft die nu wel.

Het akkoord handhaaft de soevereiniteit van Denemarken, maar geeft Washington blijvende militaire opties en een rol bij de toetsing van gevoelige buitenlandse investeringen. Het is ondertekend, maar nog niet van kracht: eerst moeten de Deense en Groenlandse parlementaire procedures worden afgerond (Deense premier). Tot die tijd blijven deze voordelen afspraken op papier en vormen ze nog geen operationele controle. Het Folketing, het Deense parlement, en Inatsisartut, het Groenlandse parlement, moeten nu beslissen of hun kiezers een akkoord zonder einddatum aanvaardbaar vinden dat vooruitloopt op een mogelijk onafhankelijk Groenland.