Droogte legt kernreactoren stil

Bij Ruse in Bulgarije staat de peilschaal van de Donau op -87 centimeter (BTA). De instroom richting Roemenië is gedaald tot ongeveer 1.590 kubieke meter per seconde, rond een derde van het langjarige juligemiddelde (Digi24). Die daling heeft in Roemenië nucleaire capaciteit van het net gehaald en in Hongarije de productie gehalveerd. Twee landen die normaal stroom exporteren, moeten daardoor juist inkopen op de duurste uren van de dag.

Hoe een rivier een reactor stillegt

Kerncentrales leveren basislast: de constante productie, dag en nacht, waarop een elektriciteitsnet kan leunen. Maar bij kernsplijting wordt het grootste deel van de energie uiteindelijk restwarmte, en die warmte moet worden afgevoerd. Bij centrales die met rivierwater worden gekoeld, doet de rivier dat werk. Daalt de afvoer te ver, dan lopen inlaatpompen tegen fysieke grenzen aan. Wordt het rivierwater te warm, dan overschrijden centrales de wettelijke limieten voor hoeveel zij het water stroomafwaarts mogen opwarmen.

De Roemeense staatsuitbater Nuclearelectrica legde Unit 1 van Cernavoda op 28 juli stil nadat de afvoer was gedaald tot ongeveer 1.630 m³/s (BVB/Nuclearelectrica). Unit 2 draait nog, maar zit dicht tegen zijn grens. Sorin Rindasu, plaatsvervangend directeur van Apele Romane, de Roemeense waterautoriteit, zei op 1 augustus dat de centrale het onder de huidige omstandigheden nog vier tot vijf dagen kan volhouden (Agerpres). Zelfs als het morgen in Oostenrijk regent, doet die watergolf er ongeveer twee weken over om Cernavoda te bereiken (Business Magazin).

De noodgrepen zeggen genoeg. De autoriteiten willen graniet opblazen en met stenen beladen duwbakken laten zinken om de stroming naar de waterinlaat te leiden. Zulke maatregelen kunnen mogelijk drie tot vijf extra dagen opleveren (HotNews, Antena 3).

Hongarije is al verder. MVM, de uitbater van de centrale in Paks, meldde gedurende de week stapsgewijze verlagingen: Unit 3 werd stilgelegd, Unit 2 ging naar halve kracht. Op 30 juli produceerde Paks nog 960 MW in plaats van ongeveer 2.000 MW, en MVM waarschuwde dat volledige stillegging binnen 72 uur kon volgen (MVM, kormany.hu).

Wie betaalt voor de ontbrekende megawatts

Als goedkope kernstroom wegvalt, komt de vervanging uit gascentrales die juist op piekuren duur draaien, of uit schaarse grensoverschrijdende stroom. De day-aheadprijzen, dus de prijzen voor levering op de volgende dag, stegen na de stilleggingen naar € 132,87/MWh in Roemenië en € 122,08/MWh in Hongarije, volgens Serbia Energy. De Roemeense avondbalans laat de spanning zien: een vraag van ongeveer 7.300 MW, binnenlandse productie van slechts 4.000 tot 4.300 MW, en import die 1.700 MW van het gat moet dichten (Profit.ro).

Marktkoppeling, het systeem dat grensoverschrijdende elektriciteit via gecoördineerde veilingen verdeelt, houdt de stroomvoorziening overeind. Maar het verspreidt de schaarste ook naar buurlanden. De rekening komt eerst terecht bij leveranciers en industriële afnemers met marktcontracten, daarna bij overheden die het verschil opvangen. Huishoudens met vaste leveringstarieven blijven voorlopig afgeschermd (Romania Insider). Nuclearelectrica heeft zijn klanten inmiddels wel een overmachtsmelding gestuurd, een juridische waarschuwing dat het contracten mogelijk niet kan nakomen door omstandigheden buiten zijn controle (ZF).

Niet alleen een Donauprobleem

Frankrijk laat zien dat dit geen regionale bijzonderheid is. Tijdens de hittegolf van 2022 gaf de Franse nucleaire toezichthouder ASN tijdelijke milieuvrijstellingen aan vier rivierwatergekoelde centrales (ASN). Lagere nucleaire productie hielp Europa's grootste stroomexporteur veranderen in een netto-importeur van -16,7 TWh. Toen de nucleaire productie in 2023 herstelde, veerde de uitvoer terug naar +50,1 TWh (RTE 2022, RTE 2023). De Cour des comptes, de Franse publieke rekenkamer, stelde vast dat klimaatomstandigheden in 2018, 2019 en 2020 telkens minstens 1 TWh aan nucleaire productie kostten (Cour des comptes). Aan dezelfde Donau produceert de Bulgaarse centrale Kozloduy nog, maar daar worden de laagwatergrenzen al gevolgd (Kozloduy, BTA).

Het zijn gradaties van hetzelfde probleem: stillegging in Cernavoda, forse verlagingen in Paks, monitoring in Kozloduy, tijdelijke vrijstellingen in Frankrijk. Droogte heeft vaste nucleaire productie in Zuidoost-Europa inmiddels tot voorwaardelijke productie gemaakt. De afvoer wordt richting 1.450 m³/s verwacht op 7 augustus (Agerpres). Wat regeringen nog niet hebben beslist, is hoeveel reservecapaciteit zij willen betalen voordat de volgende droge zomer begint.