Droge Donau legt Paks stil

De enige kerncentrale van Hongarije ging op 2 augustus volledig van het net, nadat de Donau zo laag was komen te staan dat de koelpompen het rivierwater niet meer konden bereiken. De centrale van Paks levert bijna 2 GW aan basislast, goed voor ongeveer de helft van de Hongaarse elektriciteit (MVM, World Nuclear Association). Stroomafwaarts, in Roemenië, had dezelfde droogte al één van de twee reactoren van de kerncentrale Cernavodă stilgelegd. De tweede reactor draaide nog met naar schatting vier tot vijf dagen marge. Binnen één week ontdekten twee landen dat elektriciteit die zij als permanent beschikbaar beschouwden, uiteindelijk toch van regenval afhangt.

Eén rivier, twee stilleggingen

De stillegging van Paks duurde zes dagen. Toen de waterstand van de Donau op 27 juli zakte naar -106 cm, begon exploitant MVM de productie terug te schroeven (MVM). Op 30 juli waarschuwde het bedrijf dat alle vier de reactorblokken binnen 24 tot 72 uur zouden stoppen als het water verder bleef dalen (VG). Met de reactoren zelf was niets mis. Het probleem was eenvoudiger: de inlaten van de pompen kwamen boven het dalende rivieroppervlak te liggen. Zonder waterstroom kan een kerncentrale de warmte die zij produceert niet kwijt. MVM legde de laatste grens bij -134 cm; die werd op 2 augustus bereikt (Index, AP).

Roemenië liep tegelijk tegen dezelfde kwetsbaarheid aan. Apele Române, de nationale waterautoriteit, mat op 28 juli bij de Roemeense grens een Donauafvoer van 1.650 m³/s: ongeveer een derde van het seizoensgemiddelde en dicht bij het laagterecord uit 1985 (Apele Române). Nuclearelectrica zette Unit 1 van Cernavodă preventief stil en hield Unit 2 alleen in bedrijf nadat was vastgesteld dat de inlaatparameters nog net voldeden (BVB/Nuclearelectrica, Energynomics). De regering trok 7 miljoen lei uit voor tijdelijke pontons die de rivierstroming moesten verleggen bij een belangrijk splitsingspunt stroomopwaarts van de waterinlaat (Agerpres). Zelfs één reactor draaiend houden vraagt inmiddels geïmproviseerde waterbouw.

Wie de klap opvangt

Wanneer het aanbod zo plotseling krimpt, beschermen netbeheerders eerst huishoudens en ziekenhuizen. Grote industriële afnemers worden dan de verstelbare vraag: het verbruik dat wordt afgeschakeld zodat elders het licht aanblijft.

De Hongaarse regering legde dat vast in een decreet dat MAVIR, de nationale netbeheerder, de bevoegdheid geeft om iedere afnemer met een verbruik boven 0,5 MW tot afschakeling te dwingen. Wie niet meewerkt, riskeert boetes van 200% van de spotprijs (444.hu, HVG). De marktprijs gaf dezelfde boodschap. Hongaarse week-vooruitstroom steeg naar ongeveer € 250-263/MWh, tegen € 217,90 een dag eerder (Argus).

In Roemenië was de beweging nog scherper. De piekuurprijzen op de day-aheadmarkt sprongen van 63,3 lei/MWh rond het middaguur naar 1.604 lei/MWh in de avond, toen de vraag op het geslonken aanbod botste (Agerpres). Nuclearelectrica waarschuwde klanten voor mogelijke overmacht bij contractuele leveringen (ZF). De kortetermijnwinnaars zijn buurlanden die in die avondschaarste kunnen exporteren. Bulgarije leverde tijdens piekuren al ongeveer 1.700 MW aan Roemenië, tegenover een Roemeens avondverbruik van meer dan 7.000 MW (Profit.ro). De schaarstepremie stak dus samen met de elektriciteit de grens over.

Een koelingsprobleem, geen kernenergieprobleem

Dit was geen reactorstoring. Andere centrales op hetzelfde continent, in dezelfde hittegolf, bleven wel draaien. Het Sloveense Krško schakelde over op koeltorens, die warmte aan de lucht afgeven in plaats van aan de rivier (Delo). De Tsjechische centrales Dukovany en Temelín gebruiken vergelijkbare ontwerpen en waren daardoor minder kwetsbaar (Seznam Zprávy). De Franse rekenkamer stelde vast dat hitte en waterbeperkingen in 2018, 2019 en 2020 telkens minstens 1 TWh aan Franse kernenergieproductie kostten (Cour des comptes). De Europese Commissie zei de situatie te volgen en kan een spoedoverleg over elektriciteitscoördinatie bijeenroepen (Euronews).

Europa kan capaciteit niet als zeker meetellen als zomerse waterstanden die capaciteit kunnen uitschakelen. Netplanners moeten de rekening nu expliciet maken: koeltorens, vervangende capaciteit of hogere schaarstekosten in elk droog jaar. Paks liet vooral zien wat het kost als die keuze te lang wordt uitgesteld.