Datacenters slokken 21% Ierse stroom op

Elke vraag aan een AI-chatbot vraagt ergens ook om stroom: in een hal vol servers gaat de belasting net iets omhoog. Datacenters zijn de fysieke laag onder wat gemakshalve "de cloud" heet. In Europa groeien ze inmiddels zo snel dat nationale elektriciteitsnetten steeds vaker tegen hun grenzen aanlopen.

De EU wil de datacentercapaciteit verdrievoudigen in vijf tot zeven jaar: van ongeveer 10 gigawatt nu naar mogelijk 35 GW in 2030. Dat is genoeg om een middelgroot geïndustrialiseerd land van stroom te voorzien. Tegelijk moeten al die datacenters aan het einde van dit decennium klimaatneutraal zijn.

Die botsing zit al in twee stukken EU-wetgeving. De Cloud and AI Development Act, in juni aangenomen, moet meer bouw mogelijk maken. De Energie-efficiëntierichtlijn trekt juist de andere kant op: datacenters moeten hun energie- en waterverbruik rapporteren en restwarmte terugwinnen, dus de warme lucht van servers via lokale warmtenetten gebruiken in plaats van naar buiten blazen. Land voor land moet nu blijken hoe die twee ambities bij elkaar passen.

De Ierse waarschuwing

Een beoordeling van de Verenigde Naties noemde Ierland deze week "een levend waarschuwingsvoorbeeld" van wat er gebeurt wanneer datacentergroei sneller gaat dan energieplanning. Datacenters verbruiken inmiddels 21% van alle gemeten elektriciteit in Ierland, tegen 5% in 2015. Daarmee gebruiken ze meer stroom dan alle stedelijke huishoudens van het land samen.

Die druk komt rechtstreeks terug op de energierekening. Tussen 2015 en 2023 voegde de groeiende datacentervraag naar schatting € 715 miljoen toe aan de elektriciteitsrekeningen van Ierse huishoudens, ongeveer € 263 per huishouden. Ierse gezinnen betalen per kilowattuur bijna twee keer zoveel als datacenters. Dat is een stille subsidie, waarbij netkosten naar particuliere klanten verschuiven. EirGrid, de nationale netbeheerder, verwacht dat datacenters in 2034 31% van de nationale elektriciteit zullen verbruiken.

Een knelpunt voor het hele continent

Ierland is een uiterste geval, maar varianten ervan ontstaan inmiddels in heel Europa.

In Nederland staan meer dan 14.000 aanvragen van grootverbruikers in de aansluitwachtrij van TenneT. Amsterdam heeft een moratorium op nieuwe datacenters ingesteld. De Tweede Kamer vroeg om een crisiswet; het kabinet knipte die op in 26 wetgevingstranches en beloofde het eerste deel "vlak na de zomer".

In Duitsland verbruiken datacenters 40% van de elektriciteit in Frankfurt. Het gemeentelijke energiebedrijf kan tot halverwege de jaren dertig geen grote nieuwe netaansluitingen aanbieden. Waakhonden AlgorithmWatch en LobbyControl stelden vast dat lobbytaal van Google en Microsoft bijna letterlijk terechtkwam in ontwerpwetgeving die de Energie-efficiëntiewet afzwakte, onder meer door voorstellen om verbruiksdata als bedrijfsgeheim te behandelen.

Frankrijk rekent erop dat zijn kerncentrales het land tot Europese leider in AI-infrastructuur kunnen maken. President Macron haalde tijdens de Choose France-top voor ongeveer € 90 miljard aan investeringsbeloften voor datacenters binnen. Maar RTE, de Franse netbeheerder, kampt met structurele knelpunten: 9 GW aan capaciteit ligt vast in contracten of aanvragen, tegenover slechts 1,3 GW die nu is geïnstalleerd.

In Italië heeft netbeheerder Terna meer dan 50 GW aan aansluitverzoeken liggen, ruwweg de helft daarvan voor datacenters. Lombardije reageerde in mei met mogelijk de eerste regionale datacenterwet van Europa: bouwheffingen op landbouwgrond werden verdubbeld en het gebruik van publiek drinkwater voor koeling werd verboden.

De regels worden strakker

De EU-regulering loopt de sector inmiddels in. Sinds mei 2024 moet elk datacenter met meer dan 500 kilowatt aan rekenvermogen, dus alles behalve de kleinste installaties, jaarlijks energie- en waterverbruik rapporteren. Vanaf augustus 2027 krijgt ieder datacenter een openbaar duurzaamheidslabel van A tot en met G. De Commissie wil in 2027 bindende efficiëntienormen voorstellen, de eerste minimumeisen voor de prestaties van de sector.

Of die regels werkelijk bijten, hangt af van handhaving. Duitsland is begonnen met boetes voor partijen die niet rapporteren. De meeste lidstaten zijn zover nog niet.

Finland laat zien hoe kwetsbaar de investeringsbalans is. Het schone elektriciteitsnet en het koude klimaat maken het land aantrekkelijk voor datacenters. Maar toen Helsinki de elektriciteitsbelasting voor datacenters verhoogde, zette Google binnen enkele maanden grote geplande investeringen stil. Dezelfde regeringen die AI-investeringen proberen aan te trekken, moeten dus ook het stroom-, water- en grondgebruik ervan begrenzen. De Cloud and AI Development Act geeft de Europese datacenterboom een wettelijke rugwind; het fysieke elektriciteitsnet legt intussen een snelheidslimiet op die geen richtlijn kan wegstemmen.