Denemarken rantsoeneert stroomnet bij 60 GW-wachtrij

In Noord-Europa is de flessenhals in de energietransitie verschoven. Schone stroom opwekken is niet meer het enige probleem; de stroom moet ook nog fysiek op de juiste plek komen. Denemarken zette in maart nieuwe grootschalige netaansluitingen stil. Nederland bouwt formele wachtrijen met maatschappelijke voorrangsregels. In Duitsland wachten tienduizenden projecten op een aansluiting. De kabels, transformatoren en onderstations zijn gebouwd voor een ander energiesysteem. Nu draait de strijd om toegang.

Denemarken tekent voorlopig geen contracten meer

In maart 2026 zette Energinet, de Deense hoogspanningsnetbeheerder, alle nieuwe grote aansluitcontracten stil. Toen die pauze op 3 juni formeel afliep, maakte Energinet duidelijk dat het oude systeem niet terugkomt en dat vóór de herfst geen nieuwe contracten worden getekend (Ritzau/Energinet). De aanvragen voor nieuw elektriciteitsverbruik zijn opgelopen tot bijna 60 GW, ongeveer acht keer de huidige Deense piekvraag. De vraag komt vooral van datacenters, batterijen, waterstofinstallaties en industriële elektrificatie (Produktion.dk, Dansk Fjernvarme).

Energinet kiest nu voor rantsoenering. In plaats van "wie het eerst komt, wie het eerst maalt" worden projecten in groepen beoordeeld op volwassenheid, voortgang en "netvriendelijkheid": helpt een project het lokale net, of belast het dat juist extra (Energinet). De Deense energietoezichthouder Forsyningstilsynet onderzoekt inmiddels formeel of Energinet zulke regels zonder voorafgaande goedkeuring mag opleggen onder de elektriciteitswet (Forsyningstilsynet). Brancheorganisaties waarschuwen dat zeer grote projecten vijf tot tien jaar kunnen moeten wachten (Tekniq).

Ongeveer een op de vier Deense stadsverwarmingsbedrijven meldde in een enquête in februari vertraging bij aansluitingen of een lager capaciteitsaanbod (Produktion.dk). De stop raakt dus niet alleen de megaprojecten die de meeste aandacht trekken.

De wachtrij loopt door heel Europa

Denemarken is een scherp geval, maar geen uitzondering. Volgens de Europese Commissie is tot 2030 ongeveer € 584 miljard aan investeringen in elektriciteitsnetten nodig, terwijl circa 40% van de distributienetten in de EU ouder is dan veertig jaar (European Commission). Het IEA waarschuwt dat netuitbreiding en vergunningverlening achterblijven bij de uitrol van hernieuwbare energie (IEA). CAN Europe telt meer dan 500 GW aan windvermogen dat vastzit in Europese aansluitwachtrijen (CAN Europe).

In Nederland is netcongestie verschoven van grote industriële verbruikers naar gewone bouwprojecten. Vanaf 1 juli 2026 komen ook kleinverbruikers, zoals woningbouwprojecten en mkb-bedrijven in congestiegebieden, op formele wachtlijsten terecht (Klimaatkrachtig Goeree-Overflakkee).

In Duitsland wachten naar verluidt ongeveer 40.000 projecten op een aansluiting, met circa € 45 miljard aan investeringen die daardoor vastzitten. In een zaak in Noordrijn-Westfalen kreeg een industriepark te horen dat de aansluiting tot in de jaren dertig kan duren (Focus).

Het mechanisme is fysiek. Energievraag die vroeger via olie-, gas- en brandstofketens liep, wordt nu op elektriciteitsnetten gezet. Elektrische auto's, warmtepompen, waterstofinstallaties en datacenters hebben allemaal netcapaciteit nodig op specifieke plekken en op specifieke uren. Een land kan over het jaar genoeg stroom opwekken en toch geen nieuwe fabriek aansluiten, simpelweg omdat de lokale transformator of het onderstation vol zit.

Wie als eerste wordt aangesloten

Rantsoenering maakt winnaars en verliezers. Het nieuwe Deense model bevoordeelt aanvragers met geloofwaardige vergunningen, financiering en flexibele bedrijfsprofielen. Speculatieve projecten zakken terug. Nederland maakt de triage expliciet: projecten die congestie verminderen en vitale functies zoals zorg, waterbeheer en openbaar vervoer krijgen voorrang. Woningbouw, laadinfrastructuur en gewone bedrijfsuitbreiding kunnen daarachter belanden (EVConsult). Een studie voor Utrecht schatte dat een volledige aansluitstop lokale bedrijven, scholen en vervoerders € 75-225 miljoen per jaar kan kosten (BVS).

Er zijn tussenoplossingen. Zogeheten grid-enhancing technologies, software die op basis van realtime weergegevens herberekent hoeveel stroom een kabel veilig kan vervoeren, kunnen de bruikbare capaciteit met 20-40% verhogen zonder nieuwe lijnen te bouwen (CATF). Duitsland staat netbeheerders al toe om regelbare verbruikers boven 4,2 kW, zoals warmtepompen en laadpalen, tijdelijk terug te schakelen bij knelpunten in plaats van hun aansluiting helemaal te weigeren (EnBW). Het nieuwe EU-Grids Package stuurt op snellere vergunningen, strengere filtering van wachtrijen, flexibele aansluitingen en grensoverschrijdende kostendeling (Eurelectric).

De politieke kernvraag is verdeling. Capaciteitskaarten die ontwikkelaars laten zien waar het net vol is, vertellen investeerders ook welke regio's nog kansrijk zijn. Als een transformator vol zit, moeten overheden kiezen tussen een datacenter, een woningbouwproject, een batterijpark en de elektrificatie van stadsverwarming. Europa heeft tien jaar gedebatteerd over het tempo van vergroening. Nu komt de moeilijkere vraag: wie mag eerst.