Diesel naar €3 door aflopende subsidies

De Amerikaanse aanvallen op Iraanse doelen op 9 juni, na het neerhalen van een Apache-helikopter bij de Straat van Hormuz, hebben een conflict weer opgestookt dat Europa niet kan uitvechten en economisch moeilijk kan dragen. Alle grote EU-regeringen hebben militaire betrokkenheid uitgesloten. Het directe risico ligt bij de economie. Meerdere regeringen trekken tegelijk steun voor brandstofprijzen in, olieprijzen liggen ruim boven het niveau van voor het conflict en niemand coördineert wat daarna gebeurt.

Berlijns schuldenrem botst op de olieschok

De Duitse coalitie besloot op 9 juni de Tankrabatt niet te verlengen, een belastingverlaging op brandstof van 17 cent per liter die op 30 juni afloopt (Focus). De reden is de Schuldenbremse, de Duitse constitutionele schuldenrem die begrenst hoeveel de federale overheid jaarlijks mag lenen. Omdat defensie-uitgaven die ruimte al onder druk zetten, concludeerde Berlijn dat het de brandstofaccijnzen niet kan blijven verlagen terwijl olie duurder wordt. Dat besluit viel op dezelfde dag als de Amerikaanse aanvallen op Iran. De Duitse begrotingskalender en de geopolitieke crisis lopen dus langs elkaar heen.

Analisten waarschuwen dat diesel zonder subsidie € 3 per liter kan bereiken (n-tv). Duitsland staat daarin niet alleen. Ook de Spaanse brandstofsteun loopt op 30 juni af. Italië verlengde zijn accijnsverlaging tot 3 juli, maar halveerde die wel (Euronews). Binnen dezelfde week bouwen verschillende EU-regeringen prijssteun af, zonder Europees mechanisme dat de gezamenlijke klap opvangt.

De Europese Commissie bood op 3 juni enige begrotingsruimte door lidstaten toe te staan extra geld uit te geven aan het verminderen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. Brandstofsubsidies vallen daar uitdrukkelijk niet onder. Landen die de steun aan de pomp toch verlengen, riskeren overschrijding van de Europese tekortregels en een buitensporigtekortprocedure, het Brusselse handhavingsinstrument voor regeringen met een tekort boven 3% van het bbp. Nationale leiders moeten kiezen: boosheid van kiezers aan de pomp incasseren, of begrotingsdruk vanuit Brussel.

De komende mislezing van de ECB

De Europese Centrale Bank verhoogt naar verwachting morgen de rente voor het eerst sinds september 2023. De inflatie in de eurozone ligt ruim boven de ECB-doelstelling van 2%, vooral door energiekosten. In haar voorjaarsraming heeft de Commissie de inflatieverwachting voor 2026 al verhoogd om die energieschok te verwerken (European Commission).

Na 1 juli begint het probleem. Als meerdere landen tegelijk brandstofsubsidies intrekken, springt de gemeten inflatie mechanisch omhoog. Benzine wordt duurder en de consumentenprijsindex volgt. Die stijging komt alleen voort uit een politiek besluit om een belastingverlaging te beëindigen. Ze zegt niets over de vraag of consumenten werkelijk meer uitgeven. Leest de ECB dit als echte inflatie en verhoogt zij in september opnieuw de rente, dan verkrapt zij op basis van een cijfer dat begrotingsbeleid weerspiegelt, niet economische oververhitting.

De ECB heeft nog niet publiek uitgelegd hoe zij het aflopen van subsidies wil scheiden van onderliggende prijsdruk in de augustuscijfers, die de rentebeslissing van september mede zullen bepalen. Zonder heldere methode kan een bijeffect van aflopende steun worden behandeld als bewijs dat de inflatie versnelt.

Diezelfde renteverhoging raakt Europese economieën bovendien ongelijk. In Duitsland, waar een deel van de inflatie met vraag samenhangt, werkt een hogere rente ongeveer zoals bedoeld. In Italië, Griekenland en Spanje komt de prijsdruk vrijwel volledig uit geïmporteerde energie. Daar maakt dezelfde renteverhoging overheidsleningen duurder, precies op het moment dat regeringen geld nodig hebben voor crisismaatregelen.

Een symbolisch antwoord op een structureel probleem

De diplomatieke houding van de EU past bij haar economische beperkingen. Hoge Vertegenwoordiger Kaja Kallas, de hoogste buitenlandpolitieke functionaris van de EU, zei op 8 juni tegen defensieministers in Nicosia dat "de regio geen escalatie nodig heeft" en bood Europese hulp aan bij scheepsescortes, maar pas na een staakt-het-vuren (EEAS). Een steviger positie vergt volgens de Europese buitenlandregels unanimiteit onder alle 27 lidstaten, een drempel die slagvaardig optreden vrijwel standaard blokkeert. Sancties die dezelfde dag werden opgelegd, troffen twee personen en één marine-eenheid van de Iraanse Revolutionaire Garde. Dat was een symbolisch gebaar zonder materieel effect op het conflict (Brussels Times).

Binnen hetzelfde tijdvak van drie weken komen drie crises samen: spanning op de oliemarkt door de escalatie rond Hormuz, het aflopen van brandstofsubsidies in Europa en een centrale bank die verkrapt op inflatiecijfers die zij mogelijk verkeerd leest. Elk proces volgt zijn eigen institutionele kalender. Een mechanisme om ze op elkaar af te stemmen bestaat niet.