Omgeleide drones leveren €12 miljard defensiegeld

Een bewapende drone met explosieven is vorige week op Lets grondgebied ontploft. Geen enkel luchtverdedigingssysteem onderschepte het toestel. Twee dagen later vloog Commissievoorzitter Ursula von der Leyen naar Vilnius, waar zij € 12 miljard aan defensieleningen toezegde en de luchtruimschendingen omschreef als "een bewuste Russische strategie om democratische samenlevingen te destabiliseren". De Litouwse Staatsverdedigingsraad bespreekt morgen de staat van de luchtverdediging. De Baltische luchtmissie van de NAVO, die de regio sinds 2004 bewaakt, is ingericht om Russische gevechtsvliegtuigen te onderscheppen. Voor Oekraïense drones die door Russische storingsapparatuur worden omgeleid, bestaat geen vaste procedure.

Een politietaak botst op een droneoorlog

Sinds begin mei zijn herhaaldelijk Oekraïense gevechtsdrones het Baltische luchtruim binnengevlogen. Het Litouwse ministerie van Defensie bevestigde dat beide drones die dit jaar op Litouws grondgebied zijn gevonden Oekraïens waren en door Russische elektronische oorlogsvoering waren afgeleid. Hoe dat gebeurt, is inmiddels gedocumenteerd. Rusland heeft zijn netwerk van GPS-spoofingantennes in Kaliningrad in één jaar uitgebreid van drie naar 36 installaties. Dat is genoeg om de navigatie van een drone te verblinden en het toestel westwaarts te duwen.

Op 19 mei schoot een Roemeense F-16 boven Estland een drone neer onder de vlag van NATO Baltic Air Policing, de roulerende gevechtsvliegtuigmissie die sinds 2004 het Baltische luchtruim bewaakt. Het was de eerste onderschepping van dit type boven bondgenootschappelijk grondgebied. Een Estse commandant merkte op dat de actie mede lukte door "gunstig weer". In vredestijd schrijven de regels visuele identificatie voor voordat mag worden geschoten. Heldere lucht maakte dat mogelijk. Bij bewolking of 's nachts was dezelfde drone waarschijnlijk doorgevlogen.

Baltic Air Policing blijft strikt genomen een missie voor bewaking en begeleiding. Ingrijpen loopt via een besluitvormingsketen die eindigt bij het NAVO-luchtoperatiecentrum in Duitsland. De Litouwse legerchef, generaal Vaikšnoras, erkende het probleem openlijk. "De processen zijn niet snel genoeg", zei hij tegen verslaggevers (LRT, Lrytas).

De drie Baltische presidenten willen daarom meer dan kleine reparaties. Op 21 mei eisten zij dat de NAVO Air Policing opwaardeert tot een volledige Air Defence-missie, met bevoegdheid voor lokale commandanten om dreigingen uit te schakelen, permanente stationering van gevechtsvliegtuigen en geïntegreerde antidronesystemen. Zo'n stap vereist instemming van alle 32 NAVO-landen in de Noord-Atlantische Raad, waar iedere bondgenoot een veto heeft. Secretaris-generaal Rutte noemde het huidige systeem "effectief". Toen de Estse minister van Buitenlandse Zaken stelde dat Rusland drones doelbewust richting bondgenootschappelijk luchtruim stuurt, antwoordde Rutte: "Ik heb daar geen informatie over."

Brussel betaalt materieel. De NAVO doet onderscheppingen. De systemen sluiten niet op elkaar aan.

Het pakket dat Von der Leyen in Vilnius presenteerde, bevat echt geld: SAFE-defensieleningen, het nieuwe EU-instrument voor wapenaankopen door lidstaten, voor alle drie de Baltische landen, plus € 1,5 miljard aan omgeleide EU-cohesiemiddelen. Haar oproep voor een "verenigd dronewaarschuwingssysteem" kwam wel met een voorbehoud. De Commissie "zou" een beoordeling kunnen starten. Een wetgevingsvoorstel volgde niet. Volgens de EU-verdragen ligt luchtverdediging bij de lidstaten en de NAVO. De Commissie kan aanschaf financieren, maar geen onderschepping bevelen.

Defensiecommissaris Kubilius heeft een EU-Ukraine Drone Alliance opgezet en daarnaast een apart droneverdedigingsinitiatief gelanceerd dat eind 2027 operationele capaciteit moet opleveren. Beide zijn instrumenten voor industriële coördinatie, bedoeld om productie te versnellen. Geen van beide bepaalt wie waarop mag schieten.

Langs de oostflank van de NAVO ontstaan tegelijk zes afzonderlijke antidronestructuren: drie nationale Baltische systemen, het Poolse SAN-programma met 18 batterijen, Finse grenssensoren in meerdere lagen en een Noordse aanbestedingsalliantie van vier landen die deze maand is vastgelegd binnen NORDEFCO, het Noordse kader voor defensiesamenwerking. Elk land koopt zijn eigen radars en onderscheppers. EU-SAFE-leningen financieren die nationale aankopen, zonder harde voorwaarden voor interoperabiliteit.

De kernvraag bij elk incident blijft daarmee onbeantwoord. Oekraïense drones, omgeleid door Russische storingsapparatuur, komen als bewapende munitie neer op NAVO-grondgebied. Of Moskou dat resultaat beoogt, of vooral de omstandigheden schept terwijl het zijn eigen luchtruim beschermt, zal het debat bepalen op de NAVO-top in Ankara in juli. Daar moeten 32 bondgenoten beslissen of zij vasthouden aan een commandostructuur die één keer werkte, bij goed weer, tegen een traag bewegend doelwit.