Droogte knijpt half Europa af

Bij Cremona voert de Po nog 193 m³/s af, ongeveer een derde van het historische gemiddelde (Il Giorno). Dat is geen lokaal Italiaans probleem. De Po bevloeit de rijkste landbouwgrond van Italië, voedt waterkrachtcentrales en houdt zeewater tegen dat anders verder de delta in kruipt. De Donau staat inmiddels te laag om Roemeniës enige kerncentrale goed te koelen. De Rijn bij Kaub, het smalle meetpunt dat de vrachtcapaciteit voor West-Duitsland bepaalt, is onder historische dieptepunten gezakt. Dezelfde droogte raakt dus drie Europese hoofdsystemen tegelijk. Volgens het Joint Research Centre van de EU besloeg zij op 12 augustus 50% van het grondgebied van de EU en het Verenigd Koninkrijk (JRC). Rivieren doen in Europa veel werk dat meestal onzichtbaar blijft: ze koelen centrales, vervoeren vracht, irrigeren landbouwgrond en leveren waterkracht. Bij droogte vallen die functies niet netjes één voor één uit. Ze komen tegelijk onder druk te staan.

Energiecentrales zonder genoeg rivier

De schade is het duidelijkst zichtbaar in de elektriciteitsvoorziening. De Roemeense kerncentrale Cernavodă, normaal goed voor ongeveer een vijfde van de nationale stroomproductie, werd op 13 augustus volledig stilgelegd nadat beide reactoren onvoldoende koelwater uit de Donau konden halen (Le Monde, Al Jazeera). Kernreactoren produceren enorme hoeveelheden warmte. Slechts een deel daarvan wordt elektriciteit; de rest moet via condensors worden afgevoerd met rivierwater. Wordt de rivier te ondiep voor de inlaatpompen, dan moet de centrale stoppen.

De Hongaarse centrale Paks, die bijna de helft van de Hongaarse elektriciteit levert, laat hetzelfde probleem van een andere kant zien. Begin augustus daalde de productie van ongeveer 965 MW naar 240 MW, terwijl de Donau historische laagwaterstanden bereikte. De regering reageerde door met stenen beladen duwbakken af te zinken en een tijdelijke drempel op de rivierbodem aan te leggen, zodat het water bij de koelinlaat enkele centimeters hoger kwam te staan (ABC News, Telex). In Frankrijk zijn de rivieren nog diep genoeg, maar daar botst de sector op een andere grens: opgewarmd koelwater teruglozen zou de temperatuurlimieten overschrijden die het waterleven moeten beschermen. Op 12 augustus waren 13 van de 57 Franse reactoren geraakt, en milieugrenzen hadden, mede door kwallen die de koelinlaten bij Gravelines verstopten, een recordniveau van 20,4% van de Franse nucleaire capaciteit buiten bedrijf gezet (Boursorama/AFP, Euronews).

Valt goedkope kernstroom weg, dan koopt een land elektriciteit bij de buren via de gekoppelde Europese stroommarkt. Stroom loopt daar grensoverschrijdend naar de hoogste geaccepteerde biedingen, en prijzen stijgen zodra handelaren duurdere centrales of importen moeten aanspreken. De Franse day-aheadprijs sprong volgens France Épargne in één dag 34% omhoog, naar €126/MWh op 10 augustus. De Bulgaarse kerncentrale Kozloduy, nog wel draaiend aan het Bulgaarse deel van de Donau, kreeg te maken met uitzonderlijke exportvraag van 3.500–4.000 MW van Roemeense en Hongaarse handelaren (Mediapool). Daarmee wordt Bulgarije een regionale buffer, maar wel een kwetsbare. Als ook Kozloduy zou moeten afregelen, verdwijnt die exportcapaciteit meteen.

Schepen halfleeg, akkers verzilt

Op de Rijn bevestigde het Duitse Bundesanstalt für Gewässerkunde dat de rivier over lange trajecten de laagst bekende waterstanden had bereikt of daaronder was gezakt (BfG). Een schip dat is gebouwd voor 1.200 ton passeerde Kaub met slechts 180 ton lading (Argus Media). Chemieconcern Covestro zei dat de aanvoer van grondstoffen de productie al beperkte (Tagesschau). Weg en spoor kunnen een deel overnemen, maar de rekensom is hard: een daling van 25% in Rijnvracht staat gelijk aan ongeveer 3 miljoen ton per maand, of zo'n 120.000 extra vrachtwagenritten die het wegennet niet eenvoudig kan verwerken (WDR). De Duitse regering behandelt laagwater inmiddels als een terugkerend economisch risico (Handelsblatt).

In het stroomgebied van de Po zijn de pre-Alpiene meren die de zomerse irrigatie voeden bijna leeg: het Lago Maggiore staat op 5,3%, het Comomeer op 5,9% en het Iseomeer op 5% (Il Sole 24 Ore). Zeewater is 20–25 km landinwaarts de Podelta opgetrokken, waardoor irrigatiewater onbruikbaar wordt voor rijstboeren die hun watergebruik toch al moeten rantsoeneren (Pianura Reno). De Italiaanse waterkrachtproductie daalde in juli met 14,9% op jaarbasis (Affaritaliani). Daarmee wordt dezelfde stroomvoorziening krapper die door droogte elders op het continent al onder druk staat.

Noodgrepen zijn nog geen aanpassing

Elk land vond een noodoplossing. Hongarije bouwde een rivierdrempel. Frankrijk bleef netto stroomexporteur. Roemenië vulde tekorten aan met import. Maar elke oplossing leunt op de buffer van iemand anders. Noodingrepen in een rivier verhogen het waterpeil bij één inlaat; ze maken geen extra rivierafvoer. Thermische uitzonderingen laten centrales langer draaien, maar schuiven de belasting door naar ecosystemen. Import werkt zolang een buurland overcapaciteit heeft. Europa heeft geleerd om bij droogte die restcapaciteit van elkaar te lenen. De cijfers laten zien waar de grens ligt: echte aanpassing moet gebeuren voordat alle buren tegelijk dezelfde marge nodig hebben.