Dublinse rechtszaak raakt CETA-investeringshof

In oktober buigt een rechtbank in Dublin zich over een constitutionele aanval op een van de belangrijkste handelsverdragen van de EU. Sinn Féin-Europarlementariër Lynn Boylan heeft de Ierse regering aangeklaagd, omdat de nieuwe wet waarmee Ierland CETA wil ratificeren volgens haar niet door de constitutionele toets komt (Irish Times). CETA is het handelsverdrag tussen de EU en Canada. Wat oogt als een binnenlands juridisch conflict, legt een zwakke plek in het Europese handelsbeleid bloot: Brussel kan een akkoord uitonderhandelen en grotendeels in werking zetten, maar de grondwet van één lidstaat kan het verdrag jarenlang juridisch onaf maken.

Het handelsdeel van CETA functioneert al. Vrijwel alle tarieven tussen de EU en Canada verdwenen toen het akkoord in september 2017 voorlopig werd toegepast (Council of the EU, Western People). Europese exporteurs in de industrie en agrofood profiteren van lagere handelsbarrières en kunnen meedingen naar Canadese overheidsopdrachten (Rijksoverheid). Het Duitse ifo-instituut raamde de langetermijnwinst uit CETA op 0,19% aan reëel inkomen per hoofd van de bevolking, dus gecorrigeerd voor inflatie (consulting.de). Macro-economisch is dat bescheiden, maar voor afzonderlijke sectoren loopt dat voordeel inmiddels wel gewoon door. Waarom is het verdrag dan nog altijd niet afgerond?

Het investeringshof waar niemand uitkomt

CETA is een "gemengd akkoord": sommige onderdelen vallen onder Brusselse bevoegdheden, andere raken terreinen waar nationale regeringen en parlementen over gaan (Council of the EU). Iedere EU-lidstaat moet het verdrag daarom volgens de eigen constitutionele regels ratificeren voordat het volledig rechtskracht krijgt. Het onderdeel dat nog wacht, is het Investment Court System, of ICS: een permanent tribunaal waar een buitenlandse investeerder onder CETA een regering kan aanklagen wegens schending van investeringsafspraken, buiten de gewone nationale rechter om (European Commission). Daar zit de kern van het verzet. Buitenlandse ondernemingen krijgen een aparte juridische route die binnenlandse bedrijven en burgers niet hebben.

In 2022 oordeelde het Ierse Supreme Court dat Ierland CETA niet kon ratificeren zoals de wet er toen bij lag, omdat het investeringshof Ierse rechters te weinig ruimte zou laten om uitspraken van het tribunaal te toetsen (Comhlámh). Tegelijk gaf hetzelfde hof met een meerderheid van 6 tegen 1 aan dat nieuwe wetgeving het probleem kon oplossen zonder grondwetswijziging (Irish Times).

De regering kwam daarop met de Arbitration (Amendment) Act 2026. Die wet maakt schadevergoedingen die door het investeerderstribunaal zijn opgelegd in Ierland alleen afdwingbaar na toestemming van de High Court. Ook kan de rechter uitvoering blokkeren als een uitspraak botst met de Ierse constitutionele orde (William Fry). Boylan betoogt dat deze reparatie Ierse rechters nog steeds onvoldoende controle geeft. In oktober blijkt of de rechtbank daarin meegaat.

Dezelfde strijd in Europa

Ierland staat hierin niet alleen. In België blokkeerde Wallonië CETA al in 2016; de regionale parlementen stemden pas in juni 2026 in met goedkeuring (PFWB). In Frankrijk nam de Assemblée nationale de ratificatie aan, maar verwierp de Senaat die vervolgens (Vie publique). In Nederland kwam het wetsvoorstel door één Kamer, maar lag het in juni 2026 nog bij de Eerste Kamer (Eerste Kamer).

Het patroon is in uiteenlopende politieke stelsels hetzelfde. De tariefverlagingen en marktopening in CETA roepen weinig weerstand op. Het investeringsdeel doet dat wel. Franse landbouworganisaties vrezen prijsdruk door Canadees rundvlees dat onder andere standaarden wordt geproduceerd (Fondation Robert Schuman). Duitse milieuorganisaties stellen dat het verdragsgerecht kan worden gebruikt om milieuregels aan te vechten (Umweltinstitut). Dat zijn gevreesde uitkomsten, geen bewezen verliezen. Politiek wegen ze toch zwaar genoeg om ratificatie tegen te houden.

De zitting in Dublin moet uitwijzen of de Ierse reparatiewet voldoet aan wat het Supreme Court eerder eiste. Als dat niet zo is, krijgt Brussel een probleem dat verder reikt dan Canada: kan de EU investeringshoven blijven opnemen in handelsverdragen wanneer nationale grondwetten die constructie telkens weer tegenhouden?