E5 verdeeld over langeafstandswapens

De Estse minister van Buitenlandse Zaken noemt verdwaalde Oekraïense drones op NAVO-grondgebied "een aanvaardbare prijs" (Zeit). Zijn Italiaanse collega zegt dat wapens die Rome aan Oekraïne levert "nooit" buiten Oekraïens grondgebied mogen worden gebruikt (Reuters). Tussen die twee posities in bouwen Europa’s grootste militaire machten aan nieuwe aanvalscapaciteit voor Oekraïne, zonder overeenstemming over de vraag wie het risico draagt wanneer zulke aanvallen over de NAVO-grens heen lekken.

Eén drone wordt neergehaald. Andere niet.

Op 8 juni schoten Franse gevechtsvliegtuigen tijdens de Baltische luchtpatrouille van de NAVO een drone neer die het Letse luchtruim was binnengevlogen bij Rēzekne, dicht bij de Russische grens (LRT, NATO). Die missie rouleert omdat de Baltische staten zelf niet over genoeg gevechtsvliegtuigen beschikken. Bij eerdere incidenten boven Polen en Roemenië volgden piloten drones wel, maar vuurden zij niet. Het risico van brokstukken werd te groot geacht, of de dreiging was te onduidelijk. Een gezamenlijke doctrine die voorschrijft wat in zo’n geval moet gebeuren, bestaat niet.

Inwoners van de Letse regio Latgale en gemeenschappen in het oosten van Polen hadden geen stem in die afwegingen. Zij weten ook niet op basis van welke regels een piloot besluit om wel of niet te schieten. Precies die kloof tussen wat de alliantie militair kan en wat zij politiek heeft vastgelegd, vormt de kern van een lastiger meningsverschil dat inmiddels door vijf hoofdsteden loopt.

Twee weken na het neerhalen van de drone in Letland kwamen de E5 in Berlijn bijeen. De E5 zijn de vijf grootste militaire uitgavenlanden van Europa: Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Italië en Polen. Zij beloofden de ontwikkeling van "deep precision-strike capabilities" voor Oekraïne te versnellen (Élysée, Bundesregierung). In gewone taal: wapens met groter bereik. Over wie het risico beheert wanneer zulke wapens incidenten op NAVO-grondgebied veroorzaken, zei de verklaring niets.

Vijf hoofdsteden, vijf rode lijnen

Estland staat aan het ene uiteinde. Minister van Buitenlandse Zaken Margus Tsahkna heeft betoogd dat Oekraïense drones die af en toe op geallieerd grondgebied neerkomen aanvaardbaar zijn, als de aanvallen Russische raffinaderijen en militaire bases uitschakelen. Geen enkele andere NAVO-regering heeft dat publiekelijk zo gezegd.

Letland vindt ook dat Oekraïne langeafstandswapens nodig heeft, maar reageert met materieel, niet met politieke aanvaarding van nevenschade over de grens. Riga plaatst extra radars en luchtverdedigingssystemen bij de Russische grens (NATO). Meer onderscheppingscapaciteit dus, niet meer tolerantie voor verdwaalde drones.

Polen steunt het militaire effect. Oekraïense dronecampagnes hebben Rusland gedwongen luchtverdedigingssystemen van de frontlinie weg te halen om raffinaderijen in het achterland te beschermen (Rzeczpospolita). Maar premier Donald Tusk heeft wel een grens getrokken: veiligheidsafspraken waar Polen buiten wordt gehouden, binden Polen niet (gov.pl).

Duitsland bouwt de verdediging langs de oostflank van de NAVO uit, onder meer met een permanente brigade in Litouwen. Tegelijk vermijdt Berlijn elke formulering die Duitse betrokkenheid bij doelkeuzes in Rusland suggereert (Bundesregierung).

Italië trekt de scherpste West-Europese lijn. Minister van Buitenlandse Zaken Antonio Tajani heeft gezegd dat de NAVO moet voorkomen dat zij de indruk wekt zelf de oorlog in te gaan (Reuters).

De bevoegdheid die niemand opeist

Het NAVO-verdrag geeft geen antwoord op de kernvraag. Artikel 5, de collectieveverdedigingsclausule die bondgenoten verplicht een aanval op één lid als een aanval op allen te behandelen, geldt pas wanneer de leden gezamenlijk vaststellen dat sprake is van een "gewapende aanval". Artikel 4 maakt overleg mogelijk wanneer een lidstaat zich bedreigd voelt. Een verdwaalde drone, waarvan de herkomst in de eerste uren vaak onduidelijk is, valt niet automatisch in een van beide categorieën (North Atlantic Treaty). Daardoor blijven de inzetregels, de orders die een piloot vertellen wanneer hij mag vuren, nationaal geregeld in plaats van NAVO-breed.

Frankrijk schiet boven Letland een drone neer. Roemenië volgt er een en vuurt niet. Polen monitort en waarschuwt. Elk besluit is afzonderlijk te verdedigen. Samen laten ze Moskou zien dat de oostgrens van de NAVO niet overal op dezelfde manier reageert op hetzelfde soort incident.

De E5-leiders hebben zich vastgelegd op wapens met groter bereik. Niemand heeft zich vastgelegd op het dragen van het risico wanneer die wapens incidenten op geallieerd grondgebied veroorzaken. Voorlopig betalen de mensen die het dichtst bij de oostgrens van de NAVO wonen een prijs die hun regeringen niet publiekelijk hebben erkend, laat staan aan hen hebben voorgelegd.