Acht EU-landen stuiten op schuldlimieten nu energieprijzen 50 procent stijgen

Sinds februari zijn de olieprijzen met 50% gestegen. Acht EU-regeringen zitten vast aan bindende plafonds voor hun uitgaven. En het Europese begrotingskader heeft wel een nooduitgang voor defensie, maar niet voor energie. De Hormuzcrisis legt dat gat bloot: Europa maakte begrotingsruimte voor de ene noodsituatie en werd geraakt door een andere.

Sinds de Straat van Hormuz eind februari sloot, hebben EU-regeringen samen ongeveer € 11 miljard aan energiesteun toegezegd. Tijdens de Russische gascrisis van 2022 was dat meer dan € 700 miljard (Bruegel). Dat verschil komt niet alleen door politieke terughoudendheid. Het zit ingebakken in de juridische architectuur van de Europese begrotingsregels.

Defensie krijgt flexibiliteit, energie niet

Vorig jaar activeerden 17 EU-landen de National Escape Clause (NEC), een bepaling in het hervormde Stabiliteits- en Groeipact waarmee regeringen de tekortgrenzen mogen overschrijden voor defensie-uitgaven, tot 1,5% van het BBP per jaar (Raad van de EU). De Italiaanse premier Giorgia Meloni wil dezelfde ruimte voor energie. In een brief aan Commissievoorzitter Ursula von der Leyen vroeg zij op 17 mei om de NEC uit te breiden tot "buitengewone maatregelen die nodig zijn om de energiecrisis het hoofd te bieden" (Il Fatto Quotidiano, Open.online).

Brussel wees dat af. Commissie-woordvoerder Olof Gill zei dat de ontsnappingsclausule "niet tot de opties" behoort die worden bekeken (Open.online). De Nederlandse minister van Financiën formuleerde het botter: "De reactie op schokken kan niet meer schuld zijn" (EUNews.it). Juridisch dekt de NEC alleen de begrotingscategorie defensie. Uitbreiding naar energie vergt een nieuwe verordening, en het zuinige blok, met Duitsland, Nederland en Oostenrijk, heeft in de Raadsonderhandelingen feitelijk een veto.

Wie kan uitgeven, wie niet

Acht landen vallen onder een buitensporigtekortprocedure, het formele EU-traject voor lidstaten met een tekort boven 3% van het BBP. Frankrijk, Italië, België, Polen, Roemenië, Slowakije, Malta en Finland hebben daardoor te maken met bindende uitgavenplafonds (Raad van de EU). Voor Frankrijk laat het plafond in 2026 slechts +1,2% nominale uitgavengroei toe, dus uitgavengroei voordat inflatie is meegerekend, terwijl het tekort rond 5% van het BBP ligt (Le Monde). Zodra de inflatie boven 1,2% uitkomt, dwingt zo'n plafond reële bezuinigingen af.

Door die plafonds is de Europese reactie een lappendeken. Frankrijk zet € 180 miljoen per maand in voor brandstofkortingen die wel gericht zijn: een vaste maandelijkse betaling van € 50 voor automobilisten met een inkomen onder € 17.000 per jaar die minstens 15 kilometer naar hun werk reizen (Le Figaro, Info.fr). Duitsland koos voor een veel grover instrument: een accijnsverlaging van 17 cent op brandstof tot juni, met een kostenpost van € 1,6 miljard. Uit monitoring bleek dat in de eerste weken maar ongeveer 11 cent daarvan daadwerkelijk bij consumenten terechtkwam (Bundesregierung, Stern). De Italiaanse verlaging van brandstofaccijnzen kost ongeveer € 1 miljard per maand, maar loopt op 22 mei af zonder bevestigde verlenging (Autoblog.it, Contropiano).

Spanje, dat niet onder een buitensporigtekortprocedure valt, is goed voor bijna de helft van alle Europese energiesteun. Landen onder begrotingstoezicht geven juist het minst uit, ook waar consumenten de steun het hardst kunnen gebruiken.

Het geld komt bij de verkeerde huishoudens terecht

De gerichte Franse kortingen zijn de uitzondering. Meer dan 72% van de energiesteun in de EU bestaat uit ongerichte btw- of accijnsverlagingen die per verbruikte liter iedereen evenveel voordeel geven (Bruegel). Omdat rijkere huishoudens meer rijden en in absolute termen meer energie verbruiken, vloeit via zulke maatregelen meer geld naar mensen die het minder nodig hebben. De evaluatie van de OESO van de crisis van 2022 bevestigde dat patroon: bijna 80% van de steun bereikte alle consumenten, ongeacht hun inkomen.

De druk zit onderaan. Franse huishoudens met de laagste inkomens besteden tot 12,7% van hun budget aan brandstof (Transport & Environment). In de hele EU besteden huishoudens op het platteland zonder alternatief openbaar vervoer ongeveer 7% van hun uitgaven alleen al aan energie (JRC). In Nederland zijn de dieselprijzen jaar op jaar met 58% gestegen en heeft het IMF de groeiraming voor Nederland verlaagd van 1,2% naar 1,0% (IMF/Welingelichtekringen).

De gouverneur van de Banque de France vatte de klem kort samen: "We hebben geen geld meer" (Le Figaro). Europa bouwde begrotingsflexibiliteit in voor militaire dreigingen en krijgt nu een energieschok waarvoor het geen ruimte heeft gemaakt. De zeestraat blijft dicht. De regels blijven strak. En de huishoudens die de rekening voelen, zijn juist de huishoudens met de minste draagkracht.