Schengen-uitzondering wordt routine

Elke werkdag steken meer dan 200.000 mensen vanuit Frankrijk, België en Duitsland de grens met Luxemburg over om naar hun werk te gaan (STATEC). Forenzen op de route Trier-Wasserbillig rijden langs het dorp waar vijf regeringen in 1985 het akkoord tekenden dat Europa’s reisgebied zonder paspoortcontroles mogelijk maakte. Door het Duitse besluit om de controles aan alle negen landgrenzen te verlengen tot half maart 2027 wordt die belofte opnieuw opgeschort, op een paar kilometer van de plek waar zij werd vastgelegd.

De Duitse minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt meldde de verlenging op 18 augustus bij de Europese Commissie. Berlijn verwijst naar irreguliere migratie en druk op de buitengrenzen van de EU (Yahoo/Reuters, European Commission). De controles gelden aan elke Duitse landgrens: met Oostenrijk, Frankrijk, België, Nederland, Luxemburg, Denemarken, Zwitserland, Tsjechië en Polen. Ze lopen al sinds september 2024. In de praktijk raken ze wegverkeer, treinen en touringcars. Niet de visumregels veranderen, maar wel de dagelijkse ervaring van grenzen die open hadden moeten zijn.

Acht regeringen, één patroon

Duitsland staat hierin niet alleen. Acht Schengenlanden handhaven inmiddels binnengrenscontroles: Oostenrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, Noorwegen, Polen en Zweden (European Commission). Oostenrijk verlengt zijn controles onafgebroken sinds de migratiecrisis van 2015. Frankrijk houdt ze aan sinds de aanslagen van november 2015.

Polen laat zien hoe deze logica zichzelf versterkt. Warschau controleert zelf aan de grenzen met Duitsland en Litouwen, inmiddels verlengd tot oktober 2026 (ddb24). De regering van premier Donald Tusk verdedigt Schengen niet met taal over open grenzen; zij presenteert beveiligde grenzen als een pijler van nationale veiligheid. Polen ondervindt dus gevolgen van de Duitse verlenging, maar doet tegelijk mee aan dezelfde praktijk. Daardoor wordt politiek verzet tegen steeds doorrollende controles in de Raad, waar EU-regeringen over wetgeving onderhandelen, bijna onwerkbaar: juist de landen die reden hebben om bezwaar te maken, controleren zelf ook.

Wat de Commissie kan zeggen, en wat zij kan tegenhouden

De Schengengrenscode, de EU-verordening voor reizen zonder paspoortcontroles, staat tijdelijke binnengrenscontroles alleen toe als "laatste middel" bij een ernstige bedreiging van de openbare orde of binnenlandse veiligheid (EUR-Lex). Een hervorming uit 2024 verlengde de maximale duur tot twee jaar, in blokken van zes maanden. Regeringen kregen daarmee meer ruimte om controles in leven te houden en ze toch tijdelijk te blijven noemen. Het Hof van Justitie oordeelde in zaken rond de langdurige Oostenrijkse controles echter dat lidstaten termijnen niet kunnen omzeilen door telkens dezelfde dreiging door te schuiven naar een nieuwe verlenging. "Tijdelijk" moet immers iets betekenen.

De instrumenten van de Commissie werken traag. Zij kan meldingen beoordelen, adviezen geven over proportionaliteit en uiteindelijk een inbreukprocedure beginnen, de formele route om landen tot naleving van EU-recht te dwingen. Maar op dag één kan zij een besluit van een lidstaat niet blokkeren. EU-migratiecommissaris Magnus Brunner riep Duitsland begin augustus op de controles geleidelijk af te bouwen. In een advies van juni 2026 adviseerde de Commissie Frankrijk eveneens zijn controles stapsgewijs op te heffen. Adviezen zijn alleen geen rechterlijke bevelen.

Duitslands sterkste verweer is dat de controles mensen tegenhouden. De Beierse grenspolitie meldde tussen september 2024 en juli 2026 21.647 ongeoorloofde binnenkomsten en 1.068 aangehouden mensensmokkelaars (Presseportal/Bundespolizei). Maar zulke cijfers bewijzen nog niet dat de controles proportioneel zijn. Minder passanten bij controleposten kunnen ook wijzen op verplaatste routes, afspraken verderop in de keten of gewijzigd asielbeleid, in plaats van op de controleposten zelf. Een daling van het aantal detecties kan net zo goed pleiten voor opheffing als voor verlenging.

De Schengengrenscode zegt nog altijd dat binnengrenscontroles uitzonderlijk moeten zijn. Acht regeringen behandelen ze inmiddels als normaal. Zolang de Commissie geen inbreukprocedure gebruikt om het oordeel van het Hof van Justitie over de betekenis van "tijdelijk" te testen, wordt Schengens uitzondering via verlenging steeds verder routine. De rekening komt terecht bij forenzen, vervoerders en grensgemeenten aan wie ooit iets anders is beloofd.