EU-deportatiehubs zonder gastland goedgekeurd

Geen enkel derde land heeft ermee ingestemd een uitzetcentrum voor de EU te huisvesten. Daar zit het grootste probleem van de nieuwe Terugkeerverordening, die het Europees Parlement op 17 juni goedkeurde. Lidstaten krijgen daarmee voor het eerst een juridische basis om verwijderingsfaciliteiten buiten EU-grondgebied te gebruiken (European Parliament, DW).

Negentien EU-leiders ondertekenden een brief waarin zij de Europese Commissie vragen de centra snel te steunen, ook met EU-geld (Statsministeriet). Oostenrijk, Denemarken, Griekenland en Nederland zouden inmiddels mogelijke locaties verkennen. De Raad van de EU, waarin nationale regeringen medewetgever zijn, moet nog formeel instemmen. Maar de echte onderhandelingsmacht ligt bij het land dat mensen daadwerkelijk op zijn grondgebied zou opnemen. Tot nu toe heeft niemand ja gezegd.

Waarom de meeste terugkeerbesluiten op niets uitlopen

Voorstanders wijzen op een reëel falen. Volgens parlementair rapporteur Malik Azmani leidt slechts ongeveer 28% van de EU-terugkeerbesluiten ertoe dat iemand daadwerkelijk vertrekt (EP interview). De nieuwe regels voeren een Europees terugkeerbevel in dat in alle lidstaten geldig is, en maken detentie buiten de EU-grenzen mogelijk.

Alleen hebben de redenen waarom uitzettingen mislukken meestal weinig te maken met de plek waar iemand wordt vastgehouden. Landen van herkomst geven geen reisdocumenten af. Consulaten traineren. Rechters grijpen in. Een analyse van het College of Europe wijst op de kern van het probleem: herkomstlanden moeten meewerken en terugkeerders accepteren (College of Europe). Het Parlement kan het instrument toestaan. Het kan een derde land niet dwingen een centrum te accepteren, en evenmin een herkomstland verplichten eigen burgers terug te nemen.

Italië probeerde het. Vijf mensen keerden terug.

Italië is de enige regering die iets heeft getest dat in de buurt komt van dit model. Twee faciliteiten in Albanië, één voor identificatie in Shëngjin en één voor detentie in Gjadër, vallen onder Italiaans recht. Nadat rechters de eerste detenties eind 2024 afwezen, verschoof Rome de aanpak: niet langer asielprocedures buiten de EU, maar het vasthouden van mensen voor wie al een vertrekbevel geldt (EFE).

De opbrengst is minimaal. Internazionale meldde, op basis van documenten die Altreconomia verkreeg, dat vijf migranten rechtstreeks vanuit Albanië naar Egypte zijn teruggestuurd. Anderen die naar Albanië waren overgebracht, kwamen uiteindelijk terug in Italië. Hetzelfde onderzoek telde 54 incidenten waarvoor hulpdiensten moesten uitrukken in de eerste dagen na de opening van Gjadër (Internazionale).

De juridische kwestie loopt daar los van en is nog niet beslecht. Volgens een update van ECRE/ELENA ligt het Albanese model bij het Hof van Justitie van de EU in de gevoegde zaken C-706/25 en C-707/25. Daar wordt getoetst of de faciliteiten verenigbaar zijn met het EU-asielrecht (ECRE/ELENA). Giorgia Meloni zegt dat de stemming in het Parlement haar koers bevestigt (La Nación). De rechters hebben zich daar nog niet over uitgesproken.

De strijd om geld en rechten

De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis noemde de concreetste planning: akkoorden eind 2026, centra operationeel vanaf 2027 (Le Monde). Duitsland sloot zich wel aan bij een werkgroep over mogelijke locaties, maar ondertekende de brief van de negentien leiders niet (EUobserver).

Frankrijk en Spanje kunnen de verordening niet blokkeren bij stemming met gekwalificeerde meerderheid, waar zowel een ruime meerderheid van landen als van de EU-bevolking nodig is en geen enkele lidstaat een veto heeft. Wel zei Emmanuel Macron dat Frankrijk zich zou verzetten tegen financiering van de centra uit de EU-begroting. Pedro Sánchez noemde ze ineffectief en schadelijk voor de relaties met transitlanden waarop Europa juist leunt (Euronews, El País). Zij kunnen de wet niet tegenhouden. Zij kunnen het wel moeilijker maken haar te betalen en politiek te verdedigen.

De verordening schrapt bovendien een waarborg: beroep tegen uitzetting zou verwijdering niet meer automatisch opschorten. Rechters beslissen dat voortaan per zaak (European Parliament, Politis). De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN waarschuwde dat regeringen hun verantwoordelijkheid niet kunnen uitbesteden wanneer iemand onrechtmatig wordt vastgehouden of geen effectieve beroepsmogelijkheid krijgt (European Times). Amnesty wijst op het risico dat mensen worden vastgehouden in landen waarmee zij geen band hebben en waar zij geen toegang hebben tot advocaten (Amnesty).

Het Parlement heeft het kader goedgekeurd. De Raad moet nog instemmen. Een gastland moet nog gevonden worden. Rechters in Luxemburg en Straatsburg moeten nog bepalen of EU-rechtsbescherming mensen ook buiten de EU-grenzen blijft volgen. De politieke beweging is er. De praktische antwoorden ontbreken.