EU mist bewijs voor €43bn energiebesparing

Brussel bouwde de Recovery and Resilience Facility op rond een harde afspraak: hoofdsteden krijgen Europees herstelgeld zodra zij afgesproken mijlpalen halen, niet zodra zij nette persberichten produceren. De Europese Rekenkamer zegt nu dat juist in die afspraak een zwakke plek zit. In haar audit naar woningrenovaties stelt zij dat lidstaten ongeveer € 43 miljard planden voor energie-efficiëntiemaatregelen, terwijl veel plannen en controles niet konden aantonen hoeveel energie er werkelijk, en tegen welke kosten, werd bespaard. Euronews berichtte daar ook over.

Dit is geen verhaal over verborgen diefstal. Het is eenvoudiger en ongemakkelijker. De RRF kan sneller vaststellen dat projecten zijn uitgevoerd dan dat zij kan aantonen dat die projecten opleveren wat ermee werd beloofd.

De doelen bepalen de druk

Betalingen volgen de mijlpalen en doelstellingen die in elk nationaal plan zijn goedgekeurd. De RRF-verordening koppelt geld aan de "bevredigende verwezenlijking" van die doelen. Volgens haar eigen opschortingsmethode kan de Commissie een deel van een betaling opschorten als een regering tekortschiet.

Auditors kunnen regeringen en de Commissie in verlegenheid brengen; op grond van het verdragsmandaat van de Rekenkamer kunnen zij zelf geen tranche tegenhouden. Die macht ligt bij de Commissie, en alleen voor zover de juridische doelstellingen daar ruimte voor laten. Als een plan afgerekende werkzaamheden, aangesloten zonnepanelen of administratieve stappen telt, kan de Commissie precies dat controleren. Achteraf een andere norm eisen wordt lastig wanneer auditors later vaststellen dat het oorspronkelijke doel te weinig zei over gemeten besparingen.

Italië en Cyprus laten het gat zien

Italië is het duidelijkste geval. Rome wijst op uitvoering: minister Tommaso Foti zei dat de RRF-uitgaven in het Italiaanse monitoringsysteem € 143 miljard hadden bereikt (Italiaanse regering). Dat beantwoordt de vraag of het geld is gaan lopen. Het beantwoordt niet de vraag of renovatiegeld doelmatige energiebesparing heeft gekocht.

De Superbonus, de grote Italiaanse belastingkorting voor woningrenovatie, maakt het probleem zichtbaar. ECO schreef op basis van de audit dat ongeveer € 14 miljard, ruwweg een derde van de RRF-financiering voor renovaties, in die regeling terechtkwam (ECO). Volgens de Rekenkamer lagen de kosten per bespaarde eenheid energie bijna vier keer hoger dan verwacht (ECA). Huishoudens kregen werkzaamheden uitgevoerd en de bouwsector kwam in beweging. Maar uit de publieke cijfers blijkt nog altijd onvoldoende of het klimaatresultaat de prijs waard was.

Cyprus laat een schoner meetprobleem zien. De Rekenkamer betwijfelde of een maatregel voor grondige renovatie, goed voor 20% van de renovatiefondsen, de besparingsdrempel van 30% haalde. Ook stelde zij dat 88% van de gerapporteerde besparingen kwam uit fotovoltaïsche installaties, niet uit lager energieverbruik van gebouwen (ECA). Zonnepanelen kunnen emissies verlagen. Zij bewijzen niet dat woningen minder energie gebruiken. Een project dat groen oogt, kan dus helpen om een doel te halen terwijl het gebouwenprobleem deels blijft liggen.

De strijd blijft niet technisch

België voegt de bestuurlijke variant toe. De Belgiëpagina van de Commissie presenteert nog steeds één nationaal plan, terwijl de uitvoering van renovaties via federale en regionale autoriteiten loopt. European Sting meldde dat de Commissie positief oordeelde over België's vierde betalingsverzoek van € 567 miljoen, nadat mijlpalen en doelen waren voltooid (European Sting). Daar zit precies het contrast: een betalingsdossier kan op orde zijn terwijl de publieke verantwoordelijkheid voor gemeten besparingen moeilijk te volgen blijft.

Litouwen oogt minder spectaculair, en is juist daarom nuttig. LRT meldde dat een zesde verzoek van € 153 miljoen betrekking had op onder meer gebouwrenovatie en dat 158 van de 197 indicatoren waren gehaald (LRT). Lrytas schreef dat de waarnemend minister van Financiën erop rekende dat Litouwen alle RRF-middelen zou ontvangen (Lrytas). Dat is normale RRF-taal: indicatoren, verzoeken, verwachte betalingen. Het ontbrekende deel is inmiddels ook normaal: een eenvoudig openbaar overzicht van het energieverbruik van RRF-gerenoveerde gebouwen vóór en na de werkzaamheden.

De Nederlandse berichtgeving laat zien hoe de audit politiek gaat reizen. Upday vatte de bevinding samen als: de EU gaf of plantte € 43 miljard voor woningrenovaties zonder overtuigend bewijs van energiebesparing (Upday). Indepen trok het breder, naar een aanval op Europese klimaatuitgaven (Indepen). Die tweede lezing is polemisch en gaat te ver als zij suggereert dat geld zoek is. Maar zij laat wel zien hoe de audit zal worden gebruikt. Regeringen die sceptisch zijn over gemeenschappelijke schulden hoeven geen fraude te bewijzen. Zij hoeven alleen te zeggen dat Brussel zijn resultaten niet helder genoeg kan laten zien.

De Commissie zit deels vast aan de doelen die zij zelf heeft aanvaard. Zij kan afdwingen wat plannen juridisch vereisen, ook als die eisen nu te zwak blijken. De smalle conclusie is daarom de sterkste: de audit bewijst geen grootschalige verspilling. Zij toont een betalingssysteem dat uitvoering kan bevestigen voordat het publiek kan zien wat die uitvoering heeft opgeleverd. Zolang Commissieambtenaren en nationale ministers gemeten besparingen niet naast betalingsclaims publiceren, verschuift de bewijslast van de auditors naar de mensen die de doelen hebben goedgekeurd.