EU-hof keurt Catalaanse amnestie goed

Het Hof van Justitie van de Europese Unie oordeelde op 16 juli dat het EU-recht de Spaanse amnestie voor strafbare feiten rond de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging niet blokkeert (Euronews, Brussels Signal). Daarmee haalt het arrest de sterkste Europese juridische bezwaren tegen de wet onderuit. Maar niemand is door dit arrest automatisch geamnestieerd. Die beslissing ligt bij Spaanse rechters, van wie sommigen al hebben laten merken dat zij Luxemburg niet zullen lezen als een vrijbrief.

Hoe de zaak in Luxemburg belandde

Twee Spaanse rechtbanken maakten gebruik van artikel 267 VWEU, de verdragsbepaling waarmee nationale rechters het EU-Hof kunnen vragen hoe EU-recht moet worden uitgelegd (Article 267 TFEU). Luxemburg beantwoordt dan de rechtsvraag. De verwijzende rechter beslist vervolgens nog steeds de zaak zelf.

Het Spaanse Tribunal de Cuentas, de nationale rekenkamer, wilde weten of het kwijtschelden van financiële aansprakelijkheid voor publiek geld dat aan het onafhankelijkheidsreferendum van 2017 werd besteed, in strijd was met de EU-regels ter bescherming van de begroting. Los daarvan vroeg de Audiencia Nacional, een hoge strafrechter, of amnestie voor verdachten in een terreurzaak met een Catalaanse onafhankelijkheidslink de Europese antiterrorismerichtlijn ondermijnde (RTVE).

Beide bezwaren verworpen, één grens blijft staan

Het Hof wees beide bezwaren af. Bij de financiële kwestie oordeelde het dat het uitgeven van Spaans publiek geld aan een illegaal referendum de EU-begroting niet had geschaad (Brussels Signal). Bij de terreurzaak accepteerde het Hof dat de Spaanse amnestie smal genoeg was afgebakend om de Europese richtlijn overeind te laten: de wet ziet alleen op de Catalaanse onafhankelijkheidscontext en sluit daden uit die opzettelijk ernstige mensenrechtenschade veroorzaakten.

Eén grens hield Luxemburg wel overeind. Het Hof had bezwaar tegen een bepaling die Spaanse rechters had kunnen dwingen zaken binnen twee maanden te sluiten, nog voordat Luxemburg hun vragen had beantwoord (Internazionale/Reuters). Spanje mag amnestieën ontwerpen, maar het mag het eigen rechterlijke kanaal van de EU niet afsnijden.

Puigdemont blijft juridisch vastzitten

Voor voormalige Catalaanse functionarissen die bij het Tribunal de Cuentas met boekhoudkundige claims te maken hebben, ligt de weg naar amnestie nu grotendeels open (Eurasia Review). Voor Carles Puigdemont is de ruimte juist het grootst tussen juridisch gelijk en praktisch resultaat.

Enkele uren na het arrest liet rechter Pablo Llarena van het Hooggerechtshof het nationale arrestatiebevel tegen Puigdemont staan (Antena 3). Llarena baseert zich daarbij niet op EU-recht. Volgens hem ging het vermeende misbruik van publieke middelen door Puigdemont gepaard met persoonlijke verrijking, en precies dat sluit de amnestiewet zelf uit. Die vraag lag overigens nooit in Luxemburg voor. Het Spaanse Constitutionele Hof, dat zijn eigen oordeel over de amnestie tot de herfst heeft uitgesteld, wordt daardoor de volgende plek waar het er echt op aankomt (Eurasia Review).

Voor premier Pedro Sánchez levert het arrest wel iets bruikbaars op. Het sterkste argument van de oppositie, namelijk dat de amnestie strijdig was met EU-recht, is door de rechter getoetst en afgewezen. Sánchez kan zijn parlementaire partners van Junts en ERC, de twee belangrijkste Catalaanse onafhankelijkheidspartijen die zijn regering in het zadel houden, nu zeggen dat zijn belofte de Europese juridische toets heeft doorstaan (Ouest-France). Onafhankelijkheidsleiders reageerden door onmiddellijke en volledige toepassing te eisen. Duitse en Franse media behandelden het arrest terughoudender: als een juridische tussenstap, niet als groen licht voor separatisme (taz).

Het Hof kon zeggen of EU-recht de amnestie blokkeerde. Het kon niet bepalen of Spaanse rechters haar zullen toepassen. Luxemburg heeft het EU-recht van tafel gehaald. De vertraging, de beoordelingsruimte en de gevolgen liggen nu bij de rechtbanken in Madrid.