EU-akkoord maakt detentiehubs buiten Unie mogelijk

Het Europees Parlement en de Raad, waar nationale regeringen over EU-wetgeving onderhandelen, bereikten op 1 juni een akkoord dat lidstaten voor het eerst toestaat afgewezen asielzoekers vast te zetten in landen buiten de EU. De nieuwe Terugkeerverordening schept een kader voor "terugkeerhubs": detentiecentra op buitenlands grondgebied voor mensen tegen wie een definitief uitzettingsbesluit loopt. Daarmee rondt de EU haar hervorming van het migratierecht af voordat het bredere Asiel- en Migratiepact op 12 juni van kracht wordt (Europees Parlement, Raad).

De wet maakt ook huiszoekingen bij migranten zonder verblijfsrecht mogelijk, schrapt de automatische schorsende werking van beroep tegen uitzetting en staat detentie voor onbepaalde tijd toe bij veiligheidsdreigingen (EFE). Een meerderheid van de centrumrechtse EVP tot de radicaal-rechtse Patriotten duwde het akkoord erdoor. Sociaaldemocraten, Groenen en links stemden tegen. Spanje was de enige regering die zich tegen de deal keerde (El Español, Euronews).

Een kader zonder locatie

Elke lidstaat kan nu een bilaterale overeenkomst sluiten met een niet-EU-land om daar een detentiecentrum onder te brengen. Het EU-Handvest van de grondrechten blijft binnen zo'n centrum gelden, omdat lidstaten juridisch verantwoordelijk blijven voor iedereen die zij overplaatsen (Europees Parlement). Alleenreizende minderjarigen zijn uitgesloten. Gezinnen met kinderen niet.

Nog geen enkel derde land heeft zo'n overeenkomst getekend. Vijf regeringen, Duitsland, Nederland, Oostenrijk, Denemarken en Griekenland, zoeken partners in Afrika en Centraal-Azië. De Duitse minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt gaat het verst: hij verwacht voor het einde van het jaar bilaterale akkoorden te sluiten en is bereid financiële steun of visumvoordelen te bieden aan landen die willen meewerken. Het Clingendael Instituut waarschuwde dat weinig landen zullen toehappen en dat de landen die dat wel doen "aanzienlijke compensatie" kunnen eisen (Brussels Signal).

Het enige werkende voorbeeld zijn de twee Italiaanse centra in Albanië. De afstand tussen ambitie en resultaat is groot: 527 overgebrachte mensen tegenover een jaardoel van 36.000. Italiaanse rechters blokkeerden meer dan de helft van de detenties. ActionAid schat de aanlegkosten op €153.000 per bed. Albanië heeft inmiddels laten weten dat het de regeling na 2030 niet zal verlengen.

Het knelpunt waar de wet niet bij kan

Het Europese terugkeerprobleem komt vooral voort uit gebroken diplomatie: herkomstlanden weigeren vaak de reisdocumenten af te geven die hun onderdanen nodig hebben voordat uitzetting kan plaatsvinden. Frankrijk vaardigde in 2025 ongeveer 138.000 uitzettingsbevelen uit, maar voerde er circa 10,5% van uit. Een maandenlange Algerijnse blokkade van reisdocumenten legde het systeem stil; het juridische tekort was toen niet het probleem (Le Monde). Duitsland zette in het eerste kwartaal van 2026 4.807 mensen uit, ruim 20% minder dan in hetzelfde kwartaal vorig jaar, terwijl meer dan 237.000 mensen onder een uitzettingsbevel vallen. Spanje voerde in 2025 slechts 6,3% van zijn uitzettingsbevelen uit.

Een terugkeerhub verandert niets aan die rekensom. Iemand die in Uganda of Oezbekistan wordt vastgezet, kan nog steeds niet naar huis zonder paspoort van het land van herkomst. Franse diplomatieke bronnen zeiden tegen Le Figaro dat zij niet zagen "hoe dit zou werken" (Le Figaro).

De rol van de rechter

Twee afgezwakte waarborgen zullen vrijwel zeker tot rechtszaken leiden. Beroep tegen uitzetting schort verwijdering niet langer automatisch op; rechters moeten per geval beslissen of zij ingrijpen (Euronews). Onderhandelaars van Parlement en Raad schrapten bovendien een onafhankelijk toezichtmechanisme voor terugkeerhubs dat de Commissie oorspronkelijk had voorgesteld (Verfassungsblog).

Een lopende zaak bij het Hof van Justitie van de EU kan de hele constructie nog veranderen. In Sedrata (C-414/25) moet het Hof beoordelen of het Italiaanse Albanië-protocol verenigbaar is met EU-recht. De advocaat-generaal schaarde zich in april voorlopig achter het protocol, maar een definitief arrest is er nog niet. Een negatieve uitspraak zou de juridische basis onder de verordening verzwakken. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg behoudt daarnaast de bevoegdheid om individuele overplaatsingen via spoedmaatregelen tegen te houden, hetzelfde instrument waarmee het in 2022 Britse uitzettingsvluchten naar Rwanda stopzette.

De verordening moet nog formeel door Parlement en Raad worden goedgekeurd, naar verwachting binnen enkele weken. De politieke meerderheid is er. Het juridische kader wordt dus waarschijnlijk snel wet. Wat ontbreekt, is de operationele basis: een gastland dat wil meewerken, en diplomatiek gewicht tegenover herkomstlanden die al jaren weigeren mee te werken.