EU rekt gratis uitstootrechten op

De Europese Commissie stelde op 17 juli voor om het emissieplafond minder snel te verlagen en gratis vervuilingsrechten voor de zware industrie tot ten minste 2037 te verlengen. In ruil moeten fabrieken aantonen dat zij investeren in schonere productie (persbericht Commissie, Le Monde). Alleen ontbreekt nog een openbaar kader voor de vraag wat als geloofwaardig investeringsplan telt, en wat er gebeurt met bedrijven die de rechten krijgen maar niet leveren (effectbeoordeling Commissie).

Een minder strakke wurggreep

Het Europese emissiehandelssysteem, het ETS, is een markt met een plafond. Energiecentrales en fabrieken moeten voor elke ton CO₂ die zij uitstoten één emissierecht hebben. Doordat het totale aantal rechten jaarlijks daalt, worden die rechten schaarser en duurder. Zo dwingt het systeem bedrijven om uitstoot te verminderen of te investeren in schonere productieprocessen.

De Commissie wil die daling afremmen. Het plafond zou van 2031 tot 2035 met 3,7% per jaar dalen, en van 2036 tot 2040 nog maar met 1,7%. Nu is nog een jaarlijkse verlaging van 4,3–4,4% voorzien (persbericht Commissie, Reuters). Er blijven dus meer rechten in omloop. Het prijssignaal dat fabrieken richting schonere productie moet duwen, wordt zwakker.

Voor staal, cement en chemie blijven gratis rechten bestaan, maar wel onder voorwaarden. Bedrijven krijgen 80% nadat zij een goedgekeurd investeringsplan hebben ingediend. De resterende 20% volgt pas als zij aantonen dat het plan ook is uitgevoerd (effectbeoordeling Commissie). Daarnaast moet een nieuwe Industrial Decarbonisation Bank 400 miljoen emissierechten verdelen als extra investeringssteun (S&P Global).

Wie wint, wie betaalt

Energie-intensieve fabrieken zijn de duidelijke winnaars. Duitsland, met zijn grote staal- en chemiesector, profiteert naar verwachting het meest (Deutschlandfunk). Polen voerde een coalitie van twaalf landen aan die aandrong op tragere verlagingen, en noemde het voorstel een "mijlpaal" (Energetyka24).

Bedrijven die al op groene productie hebben ingezet, verliezen juist terrein. De Zweedse staalmakers SSAB en Stegra investeerden fors in staal op basis van waterstof, in de verwachting dat een stijgende CO₂-prijs hun schonere product op termijn goedkoper zou maken dan conventioneel staal. Als conventionele producenten nu meer gratis rechten en meer tijd krijgen, schuift dat omslagpunt verder naar achteren.

Ook nationale schatkisten leveren in. De veilingopbrengsten uit het ETS bedragen sinds 2013 samen ongeveer € 260–270 miljard, waarvan het grootste deel naar algemene overheidsbegrotingen ging (Update EU). De Commissie wil voortaan minstens 50% van toekomstige veilinginkomsten bestemmen voor industriële decarbonisatie (Europa Press, persbericht Commissie). Voor nationale klimaatfondsen en gewone begrotingsposten blijft daardoor minder over.

Het ontbrekende regelboek

Enige flexibiliteit is economisch te verdedigen. Een staalfabriek kan immers niet overschakelen op waterstof zolang de waterstofinfrastructuur er niet is. Tijd kopen voor die overgang heeft dus een logica.

Maar in het voorstel staat nog geen openbaar sjabloon voor wat precies als geloofwaardig investeringsplan geldt. Wie stelt de criteria op? Wie controleert of bedrijven leveren? Wat gebeurt er als een bedrijf de gratis rechten incasseert en de investering uitstelt? De Commissie zegt dat zij deze regels later zal vastleggen via gedelegeerde handelingen: secundaire wetgeving die de Commissie zelf opstelt, zonder volledige stemming in het Parlement. Voor een ruil van deze omvang komt de handhaving opmerkelijk laat.

Milieuorganisaties Bellona en het European Environmental Bureau stellen dat het voorstel de koolstofmarkt tegelijk op te veel punten versoepelt: een trager dalend plafond, meer gratis rechten en een zwakker mechanisme om overtollige rechten uit de markt te halen (Bellona, EEB). Als daardoor minder uitstoot wordt teruggedrongen, moet het tekort elders worden ingehaald, bijvoorbeeld in transport en woningverwarming. Daar zijn reducties doorgaans moeilijker en duurder.

De Commissie stelt feitelijk een industriesubsidie voor die wordt betaald met een zwakker CO₂-signaal. Het regelboek dat van die subsidie echte investeringen moet maken, ligt er nog niet.