EU botst op mandaat voor Ruslandgezant

De EU beweegt richting de benoeming van een speciale vertegenwoordiger voor vredesgesprekken met Rusland, maar stuit op een valkuil in haar eigen verdragen. De Unie kan zo'n gezant met een meerderheidsbesluit aanwijzen. Voor de boodschap die hij of zij in Moskou moet overbrengen, zijn echter alle 27 regeringen nodig. Een maand voor het besluit zijn de namen omstreden, wijst Moskou het uitgangspunt af en voeren hoofdsteden die met één stem zouden moeten spreken alvast hun eigen diplomatie.

Het kandidatenprobleem

Op 9 mei schoof Vladimir Poetin oud-bondskanselier Gerhard Schröder naar voren als zijn favoriete Europese gesprekspartner. Schröder zat jarenlang in de bestuurskamers van Russische energiebedrijven. "Van alle Europese politici zou ik het liefst met Schröder praten", zei Poetin op een persconferentie rond Overwinningsdag (Deutschlandfunk). Berlijn noemde het een "schijnaanbod" en onderdeel van Ruslands "hybride strategie" (Euronews). EU-buitenlandchef Kaja Kallas zei dat aanvaarding van de Russische keuze zou betekenen dat Schröder "aan beide kanten van de tafel" zat (Spiegel, Kyiv Independent).

Met die afwijzing begon de werkelijke discussie. Angela Merkel sloot zichzelf vervolgens uit, met het argument dat een bemiddelaar zonder politieke macht bij Poetin geen geloofwaardigheid heeft (Open Online). Die redenering maakt vrijwel iedere gepensioneerde staatsman op de lijst kwetsbaar: Draghi, Prodi, Niinistö. Het speelveld verschuift daardoor naar zittende leiders. De Finse president Alexander Stubb geldt inmiddels als de sterkste kandidaat. Op 11 mei zei hij tegen Corriere della Sera dat "het tijd is dat Europa met Rusland praat", maar wel vanuit een positie van kracht, met een helder mandaat en met instemming van Oekraïne (Yle, Polsat News).

Kallas bood zich op 11 mei zelf aan voor de rol, maar volgens diplomatieke bronnen van Politico trok zij zich enkele dagen later weer terug. Haar harde lijn tegenover Rusland maakt echte betrokkenheid van Moskou onwaarschijnlijk (1news.az). Het Kremlin bevestigde dat beeld. Woordvoerder Dmitri Peskov zei dat het "in Kallas' eigen belang" was om geen onderhandelaar te worden (Azernews).

De institutionele val

Volgens Artikel 33 van het EU-verdrag kan een speciale vertegenwoordiger worden benoemd met gekwalificeerde meerderheid: grote landen wegen zwaarder en één lidstaat kan de persoon niet alleen blokkeren. Hongarije en Slowakije hebben dus geen veto over de naam. Maar voor het eigenlijke mandaat van de gezant, de posities die in Moskou moeten worden verdedigd, is unanimiteit in de Raad nodig. Daarmee kan iedere regering de inhoud alsnog tegenhouden (BST-Europe, Euronews). Europa kan dus wel een diplomaat kiezen, maar hem of haar niet vanzelfsprekend uitrusten met een bruikbaar mandaat.

Robert Fico heeft het probleem al voorgedaan. Op 8 en 9 mei vloog de Slowaakse premier naar Moskou, sprak hij twee uur met Poetin en beweerde hij een boodschap van Zelensky over te brengen, allemaal zonder EU-coördinatie (Netky.sk, TA3). De Duitse bondskanselier Merz schrapte daarop zijn geplande bezoek aan Bratislava. Polen bouwt ondertussen aan een parallel spoor via de Boekarest Negen, een verband van oostelijke NAVO-landen. Die groep verklaarde op 13 mei dat vrede "eerlijk" moet zijn voor de oostflank. President Nawrocki waarschuwde voor het oude patroon waarin grootmachten over de hoofden van kleinere staten heen onderhandelen (PISM).

Wat Moskou eigenlijk wil

Kremlinwoordvoerder Peskov zei op 14 mei dat Europa "geen bemiddelaar te goeder trouw" kan zijn, omdat het "feitelijk een directe deelnemer aan de oorlog" is (The Moscow Times). De Russische voorwaarden zijn sinds juni 2024 niet veranderd. Oekraïne moet zich terugtrekken uit vier oblasten en het NAVO-lidmaatschap afzweren voordat gesprekken kunnen beginnen. Washington claimt intussen de enige geloofwaardige bemiddelaarsrol. Minister van Buitenlandse Zaken Rubio verklaarde op 14 mei: "Wij zijn het enige land ter wereld dat kan bemiddelen."

Toch kwam de druk voor een Europese gezant niet uit Brussel, maar uit Kyiv. Zelensky zei op de Cyprus-top in april dat Europa "aan de onderhandelingstafel" moet zitten. Zijn minister van Buitenlandse Zaken stelde vervolgens een concreet staakt-het-vuren rond luchthavens voor als eerste resultaat dat Europa zou kunnen helpen afdwingen (Kyiv Independent, Ukrainian Pravda). Oekraïne wil geen neutrale bemiddelaar, maar een pleitbezorger aan tafel. Dat bepaalt de hele selectie. Een kandidaat die hard genoeg is voor Kyiv zal door Moskou worden afgewezen. Een kandidaat die voor Moskou aanvaardbaar is, zal voor vrijwel alle anderen onverteerbaar zijn.

Het besluit loopt in drie stappen: de informele Gymnich-bijeenkomst van ministers van Buitenlandse Zaken op 27-28 mei, een formele Raad op 15 juni en de Europese Raad van 18-19 juni. Tegen die tijd moet Europa antwoord geven op een vraag die het drie jaar lang heeft vooruitgeschoven: wat wil de Unie precies zeggen?