EU bevriest geld voor Bosnische snelweg

Op een stuk weg in Midden-Bosnië staat bouwmaterieel stil naast een onafgemaakte snelweg. Het werk aan een traject van ongeveer 21 kilometer van Corridor Vc is stopgezet nadat de Europese Investeringsbank, de kredietverstrekker van de EU, de financiering opschortte wegens vermoedelijke onregelmatigheden bij aanbestedingen (24sata, 24 Chasa). Bosnië en Herzegovina is geen EU-lidstaat. Toch is deze weg met Europees geld gefinancierd, en willen EU-instellingen nu weten waar dat geld is gebleven.

Autoceste FBiH, het snelwegbedrijf van de Federatie van Bosnië en Herzegovina, heeft aanbestedings- en bouwdocumenten uit de periode 2018 tot 2022 overgedragen aan Europese fraudebestrijders (24 Chasa, 24sata). Ook Bosnische aanklagers zijn erbij betrokken. De corridor zelf is een noord-zuidverbinding van Boedapest via Oost-Kroatië en Sarajevo naar de Kroatische Adriatische haven Ploče, en geldt als een van de belangrijkste transportprojecten op de Westelijke Balkan.

Wie mag bevriezen, wie mag onderzoeken, wie mag vervolgen

Drie aan de EU verbonden instanties kijken naar de zaak. Ze hebben elk een ander instrument.

De Europese Investeringsbank heeft de meest directe hefboom. Als kredietverstrekker kan zij betalingen opschorten of weigeren wanneer de aanbesteding van een project verdacht oogt (EIB). Dat is hier gebeurd: de geldstroom stopte, en daarmee ook de bouw.

OLAF, het administratieve fraudebestrijdingsbureau van de EU, onderzoekt vermoedelijke fraude met Europees geld en kan aanbevelen dat middelen worden teruggevorderd of dat dossiers naar aanklagers gaan. Zelf kan OLAF geen strafzaken beginnen (OLAF, Verordening 883/2013).

EPPO, het Europees Openbaar Ministerie, is de strafrechtelijke arm. Het is opgericht door deelnemende EU-lidstaten en vervolgt strafbare feiten tegen de EU-begroting (EPPO). Bosnië is echter geen deelnemende staat, waardoor EPPO daar niet dezelfde directe bevoegdheid heeft als binnen de EU (Verordening 2017/1939). EPPO heeft niet gezegd via welke route het deze zaak kan behandelen: EU-begrotingsgeld, een schakel met een lidstaat ergens in de contractketen, of een samenwerkingsafspraak met Bosnische autoriteiten. Dat onderscheid is wel wezenlijk. Het bepaalt hoeveel Europese aanklagers zelf kunnen sturen, en hoeveel uiteindelijk bij Bosnische rechtbanken ligt.

Een formeel OLAF-rapport, een EPPO-processtuk of een EIB-besluit met gepubliceerde motivering is niet naar buiten gekomen. De concrete claims in deze zaak rusten op regionale mediaberichten die verwijzen naar verklaringen van Autoceste FBiH, niet op vrijgegeven institutionele documenten.

Wie betaalt, en wie profiteert

De directe verliezers zijn concreet: aannemers, werknemers en gemeenschappen langs een stilgevallen snelweg. Ook Bosnië zelf levert terrein in, omdat Brussel projecten in kandidaat-regio's mede beoordeelt op de vraag of overheden ze behoorlijk kunnen bouwen, documenteren en beheren (Support4Partnership).

Kroatië heeft een rechtstreeks belang. Corridor Vc voedt de Adriatische haven van Ploče, en de voltooiing van de route bepaalt mede hoe ver die haven economisch kan reiken (Jutarnji). Een bevroren project in Bosnië wordt zo ook een bevroren economische verbinding voor Kroatië.

Voor het Europese fraudebestrijdingssysteem kan de zaak juist iets opleveren. Als de EU betalingen kan stilzetten wanneer een project buiten de Unie verdacht wordt, krijgen regeringen een eenvoudiger antwoord op kiezers die vrezen dat uitbreidingsgeld verdwijnt in zwakke systemen. Bosnië loopt overigens al breder het risico Europese financiering mis te lopen door trage hervormingen en een stroperige overheid (Večernji.ba). Een zichtbare handhavingszaak versterkt het argument dat het geldspoor niet ophoudt bij de EU-grens.

Waar de macht van de EU ophoudt

De zaak laat zien dat EU-instellingen financiële discipline kunnen afdwingen zodra Europees geld in het spel is, ook buiten de Unie. Ze kunnen documenten opeisen, onderzoek doen en via de waarborgen van kredietverstrekkers geld bevriezen.

Maar het strafrechtelijke eindpunt blijft afhankelijk van Bosnische aanklagers en rechtbanken. OLAF beveelt aan. De EIB zet betalingen stil. Hoe ver EPPO kan reiken in een niet-deelnemende staat is publiekelijk nog niet juridisch uitgekristalliseerd. Of deze zaak eindigt in strafrechtelijke verantwoording of vooral in een stilgevallen snelweg, kan uiteindelijk alleen het Bosnische rechtssysteem bepalen.