EU-brandstofsteun hangt af van nationale begrotingen

Donderdag sloten EU-leiders hun energieoverleg in Brussel af zonder maatregel die het aanbod van brandstof kan vergroten of de prijzen kan verlagen (Euronews). De optie die waarschijnlijk de meeste aandacht trekt, gezamenlijke EU-inkoop van andere energiebronnen naast gas, heeft nog geen vastgestelde deelnemers, brandstoffen, werkwijze of planning (briefing van de Commissie). De bestaande steun komt van nationale overheden, die bepaalde boeren, vissers en transportbedrijven kunnen subsidiëren. Hoe ver die steun reikt, hangt af van de begroting van elk land.

Uit de officiële stukken blijkt dat er is gesproken, maar dat er geen pakket ligt. Op 15 oktober vermeldde de vergaderpagina van de European Council bij de uitkomststukken alleen de deelnemers (European Council). Volgens berichten steunden de conceptconclusies onder meer een verlenging van de tijdelijke subsidieregels en vrijwillige bundeling van de energievraag (Agence Europe). Die formulering vraagt de Commissie iets uit te werken. Ze noemt geen inkoper, subsidie of productiedoel.

Waarom brandstof beschikbaar blijft, maar duurder wordt

De krapte ontstaat buiten Europa. In het derde kwartaal was wereldwijd dagelijks ongeveer 1,7 miljoen vaten diesel en gasolie minder beschikbaar dan een jaar eerder, volgens de International Energy Agency. De organisatie bracht dat tekort in verband met de oorlog in Iran, verstoringen rond de Straat van Hormuz en verloren raffinagecapaciteit. Europese importeurs concurreren met kopers uit de rest van de wereld om dezelfde ladingen. Als er minder beschikbaar is, moeten ze dus meer betalen om de aanvoer op peil te houden.

Zo kan het aanbod stabiel blijven terwijl de prijzen hoog zijn. Op 29 september meldde de Coördinatiegroep Olie van de Commissie dat de aanvoer op peil bleef, maar dat Europese raffinaderijen al bijna op volle capaciteit draaiden (Commissie). Tankstations komen niet droog te staan. De brandstof komt binnen, tegen hogere prijzen, terwijl raffinaderijen die al op volle kracht draaien niet snel meer kunnen produceren. Het overleg van Ursula von der Leyen met raffinaderijen heeft geen productiedoel of startdatum opgeleverd.

Een CO₂-heffing op brandstof voor wegverkeer verklaart de prijsstijging van dit jaar niet. ETS2, de geplande Europese koolstofmarkt voor brandstof voor wegverkeer en verwarming, gaat pas in 2028 van start (Tsjechische regering).

Wat gezamenlijke inkoop de vorige keer opleverde

De EU heeft eerder geprobeerd de inkoop te bundelen. Tijdens de gascrisis verzamelde een platform met de naam AggregateEU de vraag van bedrijven en legde het leveranciers die gebundelde aanvragen voor. De kopers sloten vervolgens zelf contracten buiten het platform. Een 'match' was dus een kennismaking, geen aankoop.

De European Court of Auditors kon niet vaststellen of de regeling tot goedkopere contracten leidde, omdat de Commissie de definitieve voorwaarden nooit te zien kreeg (European Court of Auditors). De International Energy Agency vond geen bewijs dat het platform extra vloeibaar gas naar Europa bracht (analyse van de IEA).

Bij schaarste is die eerdere ervaring des te relevanter. Een grotere inkoper kan eerder aan de beurt komen, maar voegt geen vaten toe: hij haalt ze weg bij andere kopers. In het plan van Von der Leyen zou een aangewezen partij gezamenlijk contracten afsluiten, maar het plan noemt geen deelnemers (briefing van de Commissie). Zolang de Commissie niet zegt of die partij namens overheden, bedrijven of beide inkoopt, is onduidelijk wie het prijs-, leverings- en wanbetalingsrisico draagt.

Wie betaalt de steun

De concreetste steun loopt via de staatssteunregels, die overheden toestemming geven bedrijven te subsidiëren. Overheden mogen tot 70% van aantoonbare extra kosten voor brandstof of kunstmest vergoeden aan boeren, vissers en sommige transportbedrijven (METSAF-regels van de Commissie). De regels zijn op 29 april vastgesteld en lopen af op 31 december (Euronews).

Een verlenging is voorlopig alleen toegezegd. Von der Leyen beloofde die, maar op de regelspagina van de Commissie stond op 15 oktober nog geen wijziging (METSAF-regels van de Commissie). De steun vergoedt kosten van bedrijven die aan de voorwaarden voldoen. De prijs aan de pomp gaat er niet door omlaag en gewone automobilisten komen er niet voor in aanmerking.

De nationale schatkisten betalen de rekening, want er is geen gezamenlijk EU-fonds (Onderzoeksdienst van het Europees Parlement). Dezelfde toestemming om bedrijven te subsidiëren bevoordeelt daardoor landen die meer geld te besteden hebben. Op 8 oktober wees de Commissie verzoeken van Italië en Griekenland om meer begrotingsruimte af: meer ruimte binnen de EU-begrotingsregels om uit te geven of te lenen (Reuters), zoals To Brief destijds meldde (To Brief).

Veel van het geld dat al is uitgegeven, komt niet terecht bij de bedrijven die het het hardst nodig hebben. In de voorjaarsraming van de Commissie liepen de nationale energiemaatregelen op tot € 38,6 miljard als ze tot het einde van het jaar werden voortgezet; ongeveer driekwart was niet gericht (Commissie). Niet-gerichte steun gaat naar iedereen die energie koopt, niet alleen naar degenen die het meest worden geraakt. Daardoor blijft er minder geld over voor transportbedrijven en boeren, voor wie de regels van april juist bedoeld waren.

Geen van de maatregelen die op de top zijn besproken, staat klaar om het brandstofaanbod in Europa te vergroten. Voor gezamenlijke inkoop zijn geen deelnemers vastgelegd en de verlenging van de steunregels is nog niet gepubliceerd. Deze winter komt de steun van nationale subsidies, die bedrijven helpen die aan de voorwaarden voldoen, maar automobilisten niet. Hoeveel steun er beschikbaar is, hangt af van wat elke schatkist kan betalen. Voordat duidelijk wordt of gezamenlijke brandstofinkoop zin heeft, moet de Commissie aangeven wie de contracten afsluit en wie ervoor garant staat.