Brandstofsubsidies vertekenen renteverhoging in juni

Brentolie is boven 109 dollar gekomen. De Straat van Hormuz is al ruim 80 dagen afgesloten. In de hele EU geven regeringen miljarden uit aan brandstofsubsidies, ieder met een eigen regeling en zonder echte afstemming. Op 11 juni zal de ECB vrijwel zeker de rente verhogen in een economie die al onder druk staat. Nationaal begrotingsbeleid trekt de interne markt uit het lood, terwijl de ECB geen zuiver inflatiesignaal meer heeft om op te sturen.

De subsidiekoorts

De Duitse Tankrabatt, een tijdelijke verlaging van de brandstofaccijns met ongeveer 17 cent per liter die in twee maanden zo'n € 1,6 miljard kost, drukte de totale inflatie in mei naar 2,6%. De maatregel loopt op 30 juni af. De Duitse minister van Transport heeft gewaarschuwd dat de staat zich verlenging niet kan veroorloven, terwijl de Bundesbank voor het tweede kwartaal geen groei verwacht.

Andere regeringen grepen naar andere instrumenten. Polen legde per ministerieel besluit juridisch bindende maximumprijzen voor brandstof op. België activeerde een formeel oliecrisisplan, als enige EU-lidstaat. Italië zit het krapst. Fabio Panetta, gouverneur van de Italiaanse centrale bank, waarschuwde eind mei dat de energieschok de groei duidelijk zal afremmen en de inflatie ruim boven de doelstelling zal duwen. Rome vroeg de Europese Commissie om de ontsnappingsclausule in de begrotingsregels, waarmee regeringen in noodsituaties de tekortnormen mogen overschrijden, ook voor energie-uitgaven te laten gelden.

De Commissie weigerde. Zij bood alleen een smalle uitzondering voor groene investeringen en sloot brandstofsubsidies expliciet uit. Dat past in het patroon van eerdere begrotingsonderhandelingen in 2026: Brussel geeft een politieke kop weg, maar houdt de beperkingen strak genoeg om de tekortregels overeind te houden. Tegelijk houdt de Commissie vol dat er "geen onmiddellijk probleem voor de leveringszekerheid" is en stelt zij vrijwillige coördinatie voor in plaats van bindende afspraken.

Onderzoek naar brandstofsubsidies laat telkens zien dat zij vooral terechtkomen bij huishoudens met hogere inkomens, omdat die meer rijden. De OESO heeft er bovendien voor gewaarschuwd dat generieke belastingverlagingen en prijsplafonds de prikkel om energie te besparen ondermijnen, juist tijdens een aanbodcrisis.

Waarom de ECB geen zuiver signaal heeft

Die fiscale versnippering maakt het rentebesluit van de ECB op 11 juni lastiger. De markt rekent breed op een verhoging, de eerste in drie jaar. Hogere ECB-functionarissen, onder wie directielid Isabel Schnabel, hebben publiekelijk betoogd dat de energieschok niet langer als tijdelijk kan worden behandeld.

De Duitse Tankrabatt veroorzaakt een heel specifieke vertekening. Doordat de maatregel de totale inflatie kunstmatig verlaagt, verstoort hij het cijfer voor de eurozone waarop de ECB haar beleid baseert. Zodra de subsidie op 1 juli afloopt, zal de Duitse inflatie mechanisch terugveren, en daarmee ook het gemiddelde voor de eurozone omhoogtrekken. In haar Spring 2026 Economic Forecast beschrijft de Commissie de valkuil rechtstreeks: ruim begrotingsbeleid voedt de inflatie die strakker monetair beleid nodig maakt, terwijl dat strakkere beleid de houdbaarheid van de overheidsfinanciën in landen met hoge schulden juist onder druk zet.

Italië voelt elke renteverhoging anders dan Duitsland. De ECB heeft voor zulke divergentie wel een noodinstrument: het Transmission Protection Instrument, bedoeld om te voorkomen dat de financieringskosten van overheden uit de hand lopen. Maar het inzetten daarvan terwijl de rente tegelijk wordt verhoogd, zou een mechanisme testen dat nog nooit is geactiveerd.

Wat open blijft

Na 11 juni hangt het pad af van de vraag of Hormuz weer opengaat. Blijft de zeestraat de hele zomer dicht, dan rekent het ongunstige scenario van de Commissie op verder stijgende olieprijzen en een inflatie in de eurozone die tot in 2027 verhoogd blijft. Strategische reserves van IEA-lidstaten worden intussen aangesproken. En de EU heeft nog altijd geen bindend mechanisme om af te stemmen hoeveel haar 27 regeringen uitgeven, aan wie, en voor hoelang.

Zevenentwintig brandstofsubsidies vormen samen geen energiebeleid. Voor monetair beleid vormen ze wel een probleem.