EU wil Oekraïense mannen bescherming ontzeggen

Tijdens een bijeenkomst in Luxemburg op 4 juni schaarden EU-ministers van Binnenlandse Zaken zich achter het principe om Oekraïense mannen van 23 tot 60 jaar uit te sluiten van de Europese noodregeling voor vluchtelingen. Voor het eerst zou de Unie collectieve bescherming opsplitsen naar leeftijd en geslacht. Opmerkelijk genoeg komt de wens ook uit Kyiv. Commissaris Magnus Brunner zei tegen verslaggevers dat "dit ook is wat de Oekraïners ons vragen te doen" (UNN, Euronews).

Volgens de Oekraïense staat van beleg mogen deze mannen het land niet verlaten. Europese economieën maken tegelijk wel gebruik van hun arbeid. Daar botst de politiek met het eigen EU-Handvest van de grondrechten, dat discriminatie op grond van geslacht en leeftijd verbiedt.

Wat er verandert

De Richtlijn Tijdelijke Bescherming is een noodmechanisme uit 2001, dat na de grootschalige Russische invasie voor het eerst werd geactiveerd. Oekraïners krijgen daardoor automatisch verblijfs- en arbeidsrechten, zonder individuele asielprocedure. De regeling geldt nu voor 4,33 miljoen mensen. Volwassen mannen vormen 26,6% van dat totaal, ongeveer 1,15 miljoen (Eurostat). De bescherming loopt af in maart 2027. Alle 27 lidstaten steunen verlenging tot 2028, maar een grote meerderheid wil nieuwe aanvragen van mannen in de mobilisatieleeftijd uitsluiten. Mannen die al bescherming hebben, zouden die behouden (European Commission).

Voor zo'n wijziging is een gekwalificeerde meerderheid nodig in de Raad, waar de nationale regeringen zitten: 55% van de lidstaten, samen goed voor 65% van de EU-bevolking, moet instemmen. Geen enkel land heeft dus een veto. De Commissie komt binnen enkele weken met een formele wettekst (eurointegration.com.ua).

Een brede coalitie met een ingebouwde tegenstrijdigheid

Duitsland en Oostenrijk trekken de kar. Minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt zei dat Berlijn "twijfels heeft of Oekraïners in de dienstplichtige leeftijd onder de bescherming moeten vallen" (Deutschlandfunk). De Zweedse migratieminister Johan Forssell formuleerde het harder: deze mannen "horen thuis te vechten voor de toekomst van Oekraïne en de vrijheid van Europa" (GP.se). De Tsjechische minister van Binnenlandse Zaken Metnar stelde dat ongeveer 80% van de lidstaten de beperking steunt (CT24).

Spanje en Italië zijn tegen. De Spaanse minister van Binnenlandse Zaken Grande-Marlaska zei: "Alle Oekraïense burgers moeten in alle EU-landen beschermd blijven" (Euronews). Luxemburg wees op een praktisch probleem: als lidstaten verschillende toelatingsregels hanteren, kunnen mannen die in het ene land worden geweigerd zich in een ander land registreren. Binnen de grensvrije Schengenzone ontstaat dan een interne migratielus (Tageblatt).

Juist de landen die het hardst aandringen op uitsluiting, huisvesten de meeste Oekraïners: Duitsland 1,27 miljoen, Polen 961.000, Tsjechië 380.000 (Eurostat, Euractiv). Polen bouwt al aan een uitweg: de CUKR-kaart, een driejarige werkvergunning die tijdelijke bescherming omzet in regulier verblijf. Tsjechië biedt een vergelijkbare vergunning voor vijf jaar. Beide landen willen de arbeidskrachten dus wel houden, maar het humanitaire kader met bredere rechten afbouwen.

De barrière van de grondrechten

De Commissie is zelf van koers veranderd. In februari hield een woordvoerder nog vol dat de regeling "geen onderscheid maakt tussen vrouwen, kinderen en mannen van welke leeftijd dan ook" (Brussels Signal). Vier maanden later noemt Brunner uitsluiting de belangrijkste optie. Geen enkele EU-instelling heeft tot nu toe een formeel juridisch oordeel gepubliceerd over de vraag of zo'n demografische knip in collectieve bescherming verenigbaar is met het Handvest van de grondrechten, dat discriminatie juist op deze gronden verbiedt (eurointegration.com.ua).

Frankrijk houdt zich publiekelijk stil. Die stem telt: zonder Parijs halen Madrid en Rome de drempel van 35% van de EU-bevolking niet die nodig is om een gekwalificeerde meerderheid te blokkeren. Of Frankrijk zich uitspreekt, bepaalt daarmee of deze uitsluiting EU-recht wordt, of dat de Europese beschermingsarchitectuur vasthoudt aan het principe dat iemands status niet afhangt van leeftijd, geslacht of de personeelsbehoefte van een regering in oorlogstijd.