EU-Nigeria-akkoord wacht op MEPs

EU-migratiecommissaris Magnus Brunner en de Nigeriaanse minister van Buitenlandse Zaken Bianca Odumegwu-Ojukwu ondertekenden dinsdag 10 november in Abuja de eerste overnameovereenkomst tussen de EU en Nigeria, meldde de Oostenrijkse omroep ORF (ORF). De overeenkomst moet de uitzetting versnellen van Nigerianen die geen recht hebben om in Europa te blijven. Voorlopig heeft zij geen rechtskracht, blijven de afspraken geheim en zijn uitzettingen nog altijd afhankelijk van reisdocumenten die alleen Nigeriaanse ambtenaren kunnen afgeven.

Een ondertekende tekst die buitenstaanders niet kunnen lezen

Een overnameovereenkomst verplicht een land mensen terug te nemen die niet langer rechtmatig op het grondgebied van de andere partij mogen verblijven, zodra er een rechtsgeldig vertrekbevel ligt. De overeenkomst bepaalt niet wie voor asiel in aanmerking komt. Die regels blijven ongewijzigd.

De ondertekening dinsdag is de eerste van drie stappen. De Raad, waarin de nationale ministers zitting hebben, gaf alleen toestemming om te ondertekenen "onder voorbehoud van sluiting". De definitieve goedkeuring volgt dus later (Raadsbesluit over ondertekening). De procedure verloopt vervolgens zo: eerst moeten de Europarlementariërs instemmen; pas daarna kunnen de ministers hun definitieve goedkeuring geven (Raadsnotitie).

Het publiek kan niet beoordelen waarover het stemt. De ondertekende tekst, ST 12944/26, heeft de aanduiding LIMITE, de term van de Raad voor documenten met beperkte toegang. De Raad maakt de tekst pas openbaar wanneer hij het besluit over de definitieve goedkeuring bekendmaakt (Oostenrijks parlement).

De enige openbare toelichting op het ontwerp kwam van de Ierse staatssecretaris Colm Brophy. In de Dáil, het Ierse lagerhuis, zei hij dat het ontwerp termijnen bevat voor de afgifte van reisdocumenten en ook geldt voor bepaalde staatlozen en onderdanen van derde landen: mensen met noch de Nigeriaanse noch een EU-nationaliteit (Dáil-debat). Juist die termijnen kunnen verschil maken. Maar Brophy vatte een ontwerp samen; dit zijn niet de bepalingen uit de ondertekende tekst.

Waarom het tien jaar duurde

De ministers gaven de Commissie op 12 september 2016 een mandaat om te onderhandelen. Zelfs in 2024 vermeldde het voortgangsverslag van de Raad nog een vraag waarop het Nigeriaanse ministerie van Justitie antwoord moest geven (Raadsverslag 2024).

Abuja wilde overigens meer dan een terugkeerakkoord. Het Nigeriaanse ministerie van Buitenlandse Zaken drong aan op steun voor de re-integratie van terugkeerders, hulp bij infrastructuur en ruimere legale mogelijkheden voor Nigerianen om in Europa te werken (Nigeriaans ministerie van Buitenlandse Zaken). Toen onderhandelaars de tekst op 23 maart 2026 parafeerden, schoof het gezamenlijke communiqué gesprekken over legale migratie en visa door naar toekomstig overleg (Gezamenlijk communiqué van maart).

Daarmee heeft elke partij iets in handen wat de ander nodig heeft. Nigeria's wensenlijst hangt af van latere Europese besluiten, waarvan veel in nationale hoofdsteden vallen. Europa blijft immers voor elke uitgezette persoon die zonder geldig paspoort aankomt afhankelijk van Nigeriaanse medewerking.

De kloof tussen vertrekbevelen en terugkeer

Ook zonder verdrag vinden er al terugkeeroperaties plaats. Een chartervlucht die door de Italiaanse toezichthouder op detentiecentra werd gevolgd, landde op 26 september in Lagos met 58 mensen aan boord. 46 van hen kwamen uit Italië (Italiaanse toezichthouder op terugkeeroperaties).

De omvang van het probleem blijkt uit een vertrouwelijke beoordeling van de Commissie die Statewatch heeft gepubliceerd. In 2023 vaardigden EU-landen 11.120 vertrekbevelen uit voor Nigerianen, maar voerden zij 1.175 terugkeeroperaties uit; daarnaast vroegen zij Nigeria 1.873 mensen terug te nemen en werden 857 noodreisdocumenten afgegeven (Statewatch). Deze aantallen volgen niet dezelfde mensen door de tijd. Ze laten een groot verschil zien tussen vertrekbevelen en voltooide terugkeer, maar maken niet duidelijk waar individuele zaken vastlopen.

Eerdere ervaringen bieden weinig grond voor de verwachting dat een handtekening dit gat vanzelf dicht. De Europese Rekenkamer stelde vast dat Nigeria tussen 2014 en 2018 gemiddeld een terugkeerpercentage van ongeveer 25% had. De terugkeerpercentages liepen bovendien niet gelijk op met de voortgang van de gesprekken over overname (Europese Rekenkamer).

Sommige berichtgeving liep vooruit op wat bekend is. De Nederlandse krant De Telegraaf meldde dat afgewezen migranten binnen 30 dagen zouden worden teruggestuurd (De Telegraaf). Die termijn van 30 dagen komt uit de afzonderlijke Samoa Agreement, het partnerschapsverdrag van de EU met landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan. Daarin geldt de termijn wel voor het beantwoorden van een terugnameverzoek, maar niet voor het op een vliegtuig zetten van iemand (Samoa Agreement).

Het verdrag dat Brunner ondertekende legt een procedure vast die Italië en andere landen al per geval toepassen. Een mogelijk voordeel zit in gezamenlijke termijnen en regels voor documenten die geen buitenstaander heeft kunnen inzien. Voordat de Europarlementariërs stemmen, moet de Raad hun de tekst voorleggen. Bij de definitieve goedkeuring hoort de Raad die volgens zijn toezegging ook openbaar te maken. De Commissie kan vervolgens laten zien of het aantal verzoeken, documenten en voltooide terugkeeroperaties daadwerkelijk stijgt; haar eigen beoordeling leverde immers de cijfers over 2023. Zolang de tekst niet openbaar is en de cijfers geen stijging aantonen, blijft snellere uitzetting naar Nigeria een officiële belofte. De handtekening op zichzelf zegt niets over het tempo.