EU start toetredingsoverleg met Oekraïne

De EU opent op 15 juni in Luxemburg formeel de toetredingsonderhandelingen met Oekraïne. Daarmee komt een traject vrij dat Hongarije bijna twee jaar blokkeerde. De ceremonie moet Europese eensgezindheid uitstralen. In zeker vier hoofdsteden klinkt intussen een stillere reactie: regeringen rekenen de kosten door, bouwen landbouwbescherming in en zoeken procedurele remmen in een proces waarin zij bij elke stap unaniem moeten instemmen.

Wat 15 juni in gang zet

De Intergouvernementele Conferentie (IGC), waarin alle 27 EU-regeringen als één partij onderhandelen met het kandidaat-land, opent het eerste onderhandelingsblok. Dat gaat over hervorming van de rechterlijke macht, fundamentele rechten en financiële controle. Dit blok is de toegangspoort: het gaat als eerste open en sluit als laatste (European Commission, New Union Post).

Oekraïne rondde de screeningfase, de technische vergelijking van Oekraïense wetgeving met EU-normen, in recordtempo af in september 2025 (European Commission). Het Hongaarse veto, opgeheven nadat Kyiv met Boedapest een akkoord sloot over minderheidsrechten in Transkarpatië, had het proces sinds 2024 stilgezet (Tagesschau). Voorzitter António Costa van de Europese Raad suggereert nu dat sommige hoofdstukken vrijwel tegelijk open en dicht kunnen, omdat Oekraïne tijdens het wachten al veel juridisch aanpassingswerk heeft gedaan (Euronews).

Tegenover Costa's optimisme staat een simpel institutioneel gegeven: elke volgende stap vereist unanimiteit. De vijf resterende onderhandelingsblokken, elke hoofdstuksluiting en elke rechtsstaattoets hebben de instemming van alle 27 regeringen nodig.

De begroting en de boerderij

De scherpere strijd gaat over geld. De EU onderhandelt tegelijk over de volgende zevenjarige begroting voor 2028-2034, en Oekraïense toetreding zou de verdeling daarvan opnieuw tekenen.

De jaarlijkse Duitse bijdrage kan volgens de Duitse EU-ambassadeur met 75 tot 80% stijgen, van ongeveer € 27,4 miljard naar bijna € 50 miljard (Brussels Signal). De Franse Senaat rekent op een stijging van de Franse betalingen van € 26 miljard naar € 42 miljard (French Senate). Oostelijke lidstaten vrezen niet zozeer hogere rekeningen, maar lagere ontvangsten: Roemenië leidt een coalitie van 16 landen die wil voorkomen dat structuurfondsen richting Oekraïne worden verschoven (Curs de Guvernare).

De landbouw maakt het nog gevoeliger. Oekraïne zou naar oppervlakte het grootste landbouwland van de EU worden. Poolse boeren dwongen al tijdelijke embargo's af op Oekraïens graan en pluimvee. Een herijking van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, het grote Europese landbouwsubsidiesysteem, zou Italië volgens Italiaanse ramingen ongeveer € 9 miljard kunnen kosten (La Verità).

Toch is het verzet niet overal hetzelfde. Op 4 juni nam Jeunes Agriculteurs (JA), de belangrijkste Franse jongeboerenbond en een lobby waarvan breed werd verwacht dat zij de hardste barrière tegen Oekraïense toetreding zou vormen, unaniem een pro-Oekraïens oriëntatierapport aan. De voorwaarde is wel dat Kyiv volledig aansluit bij Europese productie- en milieunormen voordat de landbouwhoofdstukken opengaan. JA gokt erop dat strikte aanpassing Franse producenten beter beschermt dan frontale tegenstand. In Europa verschuift landbouwverdediging daarmee van blokkade naar voorwaardelijke integratie.

Elke hoofdstad bouwde haar eigen rem

Frankrijk en Duitsland presenteerden op 5 juni tijdens de Westelijke Balkan-top in Tivat het concept van "geleidelijke integratie": kandidaat-landen krijgen markttoegang zonder volledige lidmaatschapsrechten (Euronews). President Macron herhaalde dat idee op 7 juni vanuit het Élysée. De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken Tajani vindt dat Montenegro en Albanië vóór Kyiv moeten opschuiven (Il Tempo). De Poolse regering van Tusk steunt toetreding, maar eist lange overgangstermijnen voor de landbouw (Wprost). Oppositiepartij PiS gaat verder en koppelt steun aan Oekraïense stappen rond de historische kwestie van het bloedbad van Wolynië (Rzeczpospolita).

Samen vormen die posities een verspreid remsysteem dat geen enkele hoofdstad alleen bestuurt, maar dat wel bepaalt hoe snel Oekraïne door 33 onderhandelingshoofdstukken beweegt.

Ook de vooroorlogse bevolking van meer dan 40 miljoen Oekraïners zou de machtsverhoudingen veranderen: in de Raad, waar lidstaten EU-wetgeving vaststellen, en bij de zetelverdeling in het Europees Parlement. Het eigen Commissiedocument over institutionele hervorming vóór uitbreiding, oorspronkelijk verwacht eind 2025, is nog altijd niet gepubliceerd (New Union Post). Als verdragswijziging nodig blijkt, moeten alle 27 nationale parlementen die ratificeren, mogelijk met referenda in Frankrijk en Ierland.

Oekraïne mikt op afronding van de onderhandelingen tegen eind 2028. Kroatië, het jongste EU-lid, had daar meer dan vijf jaar voor nodig. Op 15 juni wordt de makkelijkste vraag beantwoord: of de gesprekken kunnen beginnen. Wie de kosten draagt, en wat dat doet met boeren, belastingbetalers en begrotingsontvangsten per land, blijft open.