EU wijst verzoek van Italiaanse premier Meloni om begrotingsuitzondering voor energiekosten af

Giorgia Meloni wil dat de EU uitgaven aan de energiecrisis buiten de begrotingsgrenzen houdt, zoals nu al gebeurt met defensie. De Europese Commissie wees dat verzoek meteen af. De Duitse minister van Financiën steunde die weigering. Daarmee wordt een ogenschijnlijk technische ruzie over een begrotingsclausule de eerste echte test voor Europa's nieuwe begrotingsregels, die nog geen twee jaar geleden zijn hervormd en nu al onder druk staan.

Wat Meloni wil, en waarom Brussel nee zegt

Het Stabiliteits- en Groeipact, dat begrotingstekorten begrenst op 3% van het BBP, werd in april 2024 herzien. Starre cijfernormen maakten plaats voor landspecifieke uitgavenpaden, onderhandeld met de Commissie. In maart 2025 kwam daar een bijzondere uitzondering bij: de nationale ontsnappingsclausule, waarmee regeringen vier jaar lang tot 1,5% van het BBP aan defensie-uitgaven buiten hun tekortberekening mogen houden (vier jaar). Zeventien landen hebben die clausule geactiveerd. Italië, Frankrijk en Spanje niet.

Meloni redeneert dat als defensie vanwege een geopolitieke noodsituatie wordt ontzien, energie-uitgaven tijdens de Hormuzcrisis dezelfde behandeling verdienen. Brussel ziet dat anders. De ontsnappingsclausule geldt uitsluitend voor militaire uitgaven, onder een specifieke statistische categorie. Energiesubsidies vallen in heel andere begrotingsposten. Wie dat wil veranderen, moet de wet herschrijven of de bredere algemene ontsnappingsclausule activeren. Daarvoor is bewijs nodig van een recessie in de hele eurozone (Europees Parlement).

Italië zit fiscaal klem

De Italiaanse staatsschuld bedraagt 137,1% van het BBP. Het begrotingstekort over 2025 kwam uit op 3,1%, net boven de grens van 3%, en boven de eigen doelstelling van de regering (Eurostat). Voor 2026 liggen de groeiramingen rond 0,8% (Europese Commissie). Het IMF heeft Rome voorgehouden dat het in 2027 een primair overschot nodig heeft, dus inkomsten minus uitgaven zonder rentelasten, van 3% van het BBP. Dat is bijna vier keer het huidige niveau.

Die druk speelt inmiddels binnen Meloni's eigen kabinet. Minister van Defensie Guido Crosetto heeft twee keer aan minister van Financiën Giancarlo Giorgetti geschreven met het verzoek om € 14,9 miljard aan leningen uit SAFE goed te keuren. Dat programma, voluit Security Action for Europe, financiert gezamenlijke defensieaankopen via door de EU uitgegeven obligaties tegen gunstige tarieven. Giorgetti heeft niet geantwoord. De deadline ligt eind mei. Op 14 mei maakte Crosetto zijn frustratie publiek, een ongebruikelijke stap die de interne patstelling zichtbaar maakte (Il Sole 24 Ore).

Giorgetti's rekensom is helder: geen € 14,9 miljard aan nieuwe defensieschuld vastleggen zolang Brussel geen ruimte geeft voor energie-uitgaven. Een pakketdeal, of niets.

Berlijn geeft niet mee

Bondskanselier Friedrich Merz noemde de bestaande defensie-uitzondering al "op de grens van wat aanvaardbaar is". De Duitse rekenkamer, de Bundesrechnungshof, waarschuwde dat de defensie-uitzondering dreigt te veranderen in "de standaardregel voor schuldopbouw". Voor 2029 zou meer dan 96% van de geplande federale nieuwe schuld onder de uitzondering vallen.

Duitsland geeft in 2026 zelf ongeveer € 10 miljard uit aan verlichting van energiekosten: lagere brandstofaccijnzen, subsidies op netwerkkosten en lagere elektriciteitsbelastingen voor de industrie (Bundesregierung). Maar Berlijn financiert dat binnen de bestaande begrotingsgrenzen, niet via een nieuwe EU-uitzondering. Minister van Financiën Lars Klingbeil heeft laten doorschemeren dat vanaf 2030 zelfs defensie-uitzonderingen moeten worden begrensd op 1% van het BBP. Onafhankelijke economen die de Duitse regering adviseren, waarschuwden Klingbeil rechtstreeks dat de Duitse uitgavengroei van 5,75% nu al boven de door de EU toegestane 4,5% ligt.

Nederland sloot zich bij het verzet aan. "Het antwoord op schokken kan niet meer schuld zijn," stelde Den Haag.

Europa heeft zijn begrotingsregels nog maar net hervormd. De defensie-uitzondering was de eerste opening. Krijgen energie-uitgaven dezelfde behandeling, dan ligt de volgende vraag al klaar: kosten voor klimaatadaptatie, migratie-uitgaven, of iets anders dat politiek dringend is. Elke uitzondering verzwakt de uitgavenlimieten die de hervorming van 2024 juist moest afdwingen. Zoals een CDU-parlementariër het formuleerde: "Wie voortdurend een economische noodtoestand uitroept, maakt regels zoals de schuldenrem permanent overbodig."

Meloni moet voor het einde van de maand kiezen. Ze kan de SAFE-defensieleningen accepteren en de fiscale last slikken, of erop gokken dat Brussel en Berlijn alsnog bewegen.