EU begrenst energierekeninghulp voor Griekenland en Italië

Griekenland en Italië vroegen de EU om boven hun afgesproken begrotingsplafonds te mogen uitgeven, zodat zij deze winter de energierekening konden verlichten. Na overleg van de ministers van Financiën van de eurozone op 8 oktober remde de Europese Commissie die plannen af (Reuters). Brussel steunt wel een beperktere vorm van extra ruimte: investeringen die de toekomstige invoer van fossiele brandstoffen verminderen. Hulp bij de huidige energierekening moet binnen het bestaande uitgavenplafond van elk land blijven.

Twee brieven, één argument

Premier Kyriakos Mitsotakis en premier Giorgia Meloni schreven allebei aan Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Mitsotakis vindt dat Athene een deel van de meevaller moet kunnen besteden aan tijdelijke, gerichte steun als hogere energieprijzen meer btw opleveren dan Griekenland had begroot. De btw is de belasting op de meeste aankopen. Zo’n uitgave zou volgens hem het uitgavenplafond niet mogen overschrijden (Griekse premier). Hij noemde vissers als een groep die in de knel zit, maar maakte geen kostenraming of criteria voor de steun bekend.

Ook de Italiaanse minister van Financiën Giancarlo Giorgetti voerde dit argument aan. Volgens hem zijn de uitgavendoelen van Rome vastgesteld op basis van een inflatieverwachting van 1,8%, terwijl die in september 4,1% bedroeg. Hij wil dat de EU dit verschil meeweegt bij de beoordeling of Italië zich aan de afspraken houdt (Reuters). Rome onderzocht al of extra belastinginkomsten konden worden ingezet voor steun bij de brandstofkosten (To Brief).

De politieke druk is begrijpelijk. De energieprijzen in de eurozone lagen in september 18,8% hoger dan een jaar eerder (Eurostat). Dat verklaart waarom ministers willen ingrijpen. Het cijfer laat alleen niet zien hoeveel extra btw Athene heeft geïnd of hoeveel begrotingsruimte Rome heeft. Geen van beide regeringen heeft die bedragen bekendgemaakt.

Eurocommissaris voor Economie Valdis Dombrovskis antwoordde dat de EU niet steeds nieuwe vormen van begrotingsruimte kan toevoegen. Wel zei hij dat de Commissie beide verzoeken nader zou bekijken (ANSA).

Waarom extra belastinginkomsten het plafond niet verhogen

De Europese begrotingsregel begrenst de groei van de zogenoemde netto-uitgaven. Dat zijn grofweg de overheidsuitgaven min de rentebetalingen. Voor elk land geldt een meerjarig pad dat het met de Raad van ministers van Financiën afspreekt.

De limiet geldt alleen voor uitgaven; inkomsten tellen niet mee. Stijgen de btw-opbrengsten doordat energie duurder wordt, dan blijft het uitgavenplafond dus staan. Zo voorkomt de regel dat een eenmalige meevaller leidt tot uitgaven die nog jaren doorlopen. Giorgetti voert het spiegelbeeldige argument aan: als prijzen sneller stijgen dan verwacht, kan een vooraf vastgesteld uitgavenpad minder bekostigen.

Dat heeft een praktisch gevolg. Regeringen kunnen nog steeds steun geven voor energiekosten, maar moeten daar binnen hun bestaande uitgavenpad ruimte voor vinden (notitie van de Commissiediensten). Athene en Rome hebben daarmee twee opties. Blijft de steun binnen het plafond, dan moeten ze andere begrotingsuitgaven schrappen of uitstellen. Overschrijden ze het plafond, dan is EU-goedkeuring nodig en ligt extra lenen voor de hand. Die schuld moeten belastingbetalers later terugbetalen.

De uitzondering die Brussel steunt

De goedgekeurde route loopt via de nationale ontsnappingsclausule. Die bestaande regeling geeft landen tijdelijk ruimte om boven hun afgesproken uitgavenpad uit te komen. In augustus breidde de Commissie de clausule uit: ook projecten die de afhankelijkheid van ingevoerde fossiele brandstoffen blijvend verminderen, kunnen eronder vallen (richtsnoeren van de Commissie). In Griekenland komen onder meer warmtepompen voor steun in aanmerking (aanbeveling van de Commissie over Griekenland).

De extra ruimte is beperkt. Jaarlijks geldt een maximum van 0,3% van het bbp (bruto binnenlands product, de totale waarde van wat een economie in een jaar produceert). Over de periode 2026–28 mag het totaal niet boven 0,6% uitkomen (richtsnoeren van de Commissie).

Die steun bereikt bovendien andere groepen. Een subsidie voor een warmtepomp komt eerst terecht bij huishoudens en bedrijven die de installatie kunnen laten uitvoeren, en bij de installateurs. Een huurder met een hoge energierekening heeft daar deze winter op korte termijn weinig aan.

De goedkeuringen zijn nog niet rond. Het Griekse dossier staat op de agenda van de vergadering van de ministers van Financiën vandaag; zij nemen het formele besluit (agenda van ECOFIN). Voor Italië bracht de Commissie op 8 oktober haar aanbeveling uit (aanbeveling van de Commissie over Italië). Rome wacht dus nog op de Raad.

De EU-leiders bespreken steun voor energiekosten tijdens hun top van 15 en 16 oktober (uitnodiging van Costa). Voor een besluit van de Commissie en de Raad over de bredere verzoeken is nog geen datum vastgesteld. Voorlopig steunt de Commissie extra ruimte voor in aanmerking komende energie-investeringen, onder voorbehoud van formele goedkeuring. Griekenland en Italië hebben geen extra ruimte gekregen voor directe steun aan energierekeningen. Hulp die Athene of Rome deze winter biedt, moet dus komen uit uitgaven die al op de begroting stonden.