EU riskeert €90 miljard op Rusland

De EU heeft niet € 3,2 miljard van bevroren Russische rekeningen gehaald en naar Kyiv overgemaakt. Op 25 juni keerde de Europese Commissie dat bedrag uit als eerste tranche van een lening van € 90 miljard aan Oekraïne (European Commission/EEAS). Het geld komt uit gezamenlijke EU-leningen op de obligatiemarkt. De bevroren Russische reserves spelen wel een rol, maar de constructie verschuift echt financieel risico naar de lidstaten. Wie de schade draagt als Rusland Oekraïne nooit compenseert, is nog altijd niet geregeld.

Hoe de lening werkelijk werkt

De EU haalt geld op door obligaties aan beleggers te verkopen en leent de opbrengst vervolgens door aan Oekraïne. De voorwaarden zijn ongebruikelijk. Oekraïne hoeft de hoofdsom alleen terug te betalen als Rusland uiteindelijk herstelbetalingen of andere compensatie betaalt. Juristen noemen dat beperkte verhaalbaarheid. Gewoner gezegd: als Rusland niet betaalt, blijft de kredietgever met het verlies zitten (White & Case).

Een eerder, directer plan om Russische reserves aan Oekraïne over te dragen strandde op juridische bezwaren en politieke weerstand binnen de EU (Euronews). Het compromis werd een omweg in drie stappen. Eerst zijn de Russische centralebankreserves bevroren: ongeveer € 210 miljard, grotendeels aangehouden als contanten en effecten bij Europese financiële instellingen. Rusland kan er niet bij en kan ze niet gebruiken, maar blijft juridisch eigenaar. Vervolgens worden de rente en beleggingsopbrengsten geïnd die deze reserves opleveren zolang ze vaststaan. EU-regels schrijven voor dat die inkomsten worden afgezonderd en naar steun voor Oekraïne gaan (European Commission/EEAS, Ashurst). Ten slotte gebruikt de EU die opbrengsten om een deel van de rente te betalen op de obligaties die zij voor de Oekraïnelening uitgeeft. Volgens de Commissie is inmiddels € 3,8 miljard aan zulke opbrengsten aan Oekraïne verstrekt (European Commission/EEAS).

Daarmee is de rekening niet gedekt. De EU-lidstaten betalen naar schatting € 3 miljard per jaar aan rentelasten op de gezamenlijke schuld (Euronews). Bovendien heeft de inkomstenstroom een ingebouwde zwakte: zij wordt kleiner wanneer de rente daalt. De ECB heeft de rente verlaagd, waardoor de bevroren reserves vermoedelijk geleidelijk minder opleveren. Hoe snel dat precies doorwerkt, is nog onduidelijk.

België zit op de breuklijn

Het grootste deel van de bevroren Russische reserves staat bij Euroclear, het Belgische bedrijf dat grensoverschrijdende effectentransacties afwikkelt. Wanneer obligaties of aandelen tussen landen van eigenaar wisselen, zit Euroclear ertussen. Die concentratie geeft België een uitzonderlijke blootstelling.

De Belgische premier Bart De Wever heeft gewaarschuwd dat volledige confiscatie van de reserves (dus de hoofdsom, niet alleen de opbrengsten) zou neerkomen op onteigening zonder modern precedent. Volgens hem kan dat het vertrouwen in Euroclear en in de internationale positie van de euro ondermijnen (Ground News). België wil daarom dat alle lidstaten het juridische risico delen voordat er verdere stappen worden gezet.

Dat juridische risico is overigens al meer dan theoretisch. De Russische centrale bank heeft de onbeperkte bevriezing aangevochten bij het Gerecht van de EU in Luxemburg, met het argument dat eigendomsrechten en soevereine immuniteit worden geschonden (Ashurst). Als de rechter de juridische basis voor de bevriezing versmalt, kan het nette onderscheid tussen "opbrengsten gebruiken" en "aan de hoofdsom komen" alsnog bezwijken. België voelt dan als eerste de gevolgen.

Wie wint, wie betaalt

Oekraïne is de directe winnaar. Premier Svyrydenko bevestigde dat de € 3,2 miljard al in de staatsbegroting zit en wordt gebruikt voor salarissen in de publieke sector en pensioenen (Ukrainska Pravda). Dit jaar worden nog twee tranches verwacht: € 3,7 miljard in september en € 1,45 miljard voor december (PubAffairs).

De Europese belastingbetaler draagt de rekening als het mechanisme vastloopt. Terugbetaling hangt af van Russische herstelbetalingen die misschien nooit komen. De opbrengsten uit bevroren tegoeden hangen af van rentes die dalen. En de juridische basis hangt af van een uitspraak die er nog niet is. De open vraag is dus of Europa een werkbare route naar toekomstige Russische compensatie heeft gebouwd, of een lening die uiteindelijk stilletjes op de Europese begrotingen blijft liggen.