EU gokt op 1.600 sanctienamen

EU-buitenlandchef Kaja Kallas wil dit najaar het "meest verstrekkende" sanctiepakket tegen Rusland voorstellen, gericht op ongeveer 1.600 personen en organisaties die verbonden zijn met de Russische wapenindustrie (Reuters, Euronews). De lijst kan begin september worden gepresenteerd; goedkeuring wordt gemikt op oktober (Internazionale). Een ontwerptekst, een bijlage met namen of een Raadsbesluit is nog niet openbaar.

Kallas kan het pakket voorstellen en politiek inkaderen. De Raad, waar de lidstaten over buitenlands beleid besluiten, moet op grond van artikel 31 VEU unaniem instemmen. Daarna krijgen de bindende economische beperkingen juridische kracht via artikel 215 VWEU. Nationale instanties moeten ze vervolgens handhaven. Precies die keten bepaalt of 1.600 namen echte druk opleveren, of vooral extra papierwerk.

Namen, geen hele sectoren

De vorm van het pakket zegt meer dan het grote getal. In het najaarspakket komen geen nieuwe verboden op complete bedrijfstakken of handelsstromen: geen aanpassing van het olieprijsplafond, geen extra beperkingen voor de scheepvaart (Internazionale, Portfolio). In plaats daarvan wil Brussel tegoeden bevriezen en transacties verbieden met Russische wapenproducenten, inkoop tussenpersonen en handelaren in civiele goederen die uiteindelijk in wapensystemen belanden.

Die afbakening is bewust gekozen. Het 21ste EU-sanctiepakket, aangenomen op 23 juli (Skadden), liet zien wat er gebeurt zodra sancties sectoren raken die lidstaten geld kosten. Griekenland, met grote scheepvaartbelangen op het spel, gebruikte zijn veto om een uitzondering voor LNG-scheepvaart af te dwingen voordat het pakket kon passeren (The Irish Times, Brussels Signal). Hongarije houdt ondertussen vast aan zijn rode lijnen rond Russische splijtstof en Paks II, het door Rusland gefinancierde reactorproject (Portfolio). Unanimiteit geeft elke regering die binnenlandse kosten vreest de mogelijkheid om instemming te ruilen voor uitzonderingen. Door het najaarspakket te beperken tot namenlijsten, ontwijkt Brussel die gevechten voorlopig.

Daar zit wel de zwakte. Een lijst met 1.600 entiteiten is makkelijker aangenomen dan bewezen. "Meest verstrekkend" klopt als het gaat om het aantal namen. Of Rusland daardoor werkelijk minder kan kopen, moet nog blijken.

Handhaving bepaalt het effect

De praktische last komt ongelijk terecht. Duitse bedrijven die precisiemachines, elektronica en onderdelen voor de lucht- en ruimtevaart verkopen, krijgen bij elk nieuw pakket meer controlewerk doordat de sanctielijsten uitdijen (Skadden). Nederland heeft zijn eigen blootstelling via ASML, de chipmachinebouwer waarvoor de nationale exportcontrole in 2023 al werd aangescherpt (Rijksoverheid). Juist zulke bedrijven moeten straks 1.600 nieuwe namen langs hun klantenbestanden leggen.

China maakt het ingewikkelder. Nadat het 21ste pakket ook entiteiten in China en Hongkong had geraakt (Chambers EU), zette Peking de Nederlandse scheepsbouwer Koninklijke IHC en dertien andere Europese bedrijven op zijn eigen exportcontrolelijst (Handelsblatt). Een pakket dat vooral uit namen bestaat, kan het risico op nieuwe Chinese tegenmaatregelen beperken, maar alleen als de nieuwe lijst Chinese tussenpersonen ongemoeid laat.

Sancties werken pas als exporteurs hun klanten controleren, banken betalingen signaleren en douaniers gereguleerde goederen onderscheppen. De EU stelde sanctieontwijking in 2024 strafbaar via Richtlijn 2024/1226. Onder leiding van Oostenrijkse onderzoekers is minstens één netwerk ontmanteld dat gesanctioneerde werktuigmachines via Turkije, de Verenigde Arabische Emiraten en Centraal-Azië naar Russische wapenfabrieken doorsluisde (n-tv). De instrumenten bestaan dus. De vraag is of ze breed genoeg worden ingezet.

Volgens een openbronnenonderzoek duiken westerse onderdelen en niet-gesanctioneerde aanvoerlijnen nog altijd op in Russische raketsystemen (ISANS). De handhaving faalt niet overal, maar loopt de omleiding ook niet voorbij.

Zestienhonderd namen verhogen de kosten voor wie de Russische oorlogsmachine bevoorraadt (Reuters). Of ze die kosten voldoende verhogen, hangt af van wat er gebeurt nadat de namen in het Publicatieblad van de EU verschijnen, het juridische staatsblad waarin sancties bindend worden. Nationale douaniers, complianceafdelingen van banken en exportcontroleautoriteiten bepalen uiteindelijk of de lijst iets is om naar te handelen, of iets om af te vinken. Kallas heeft de belofte gedaan. De 27 hoofdsteden moeten nog de wet leveren, en hun uitvoeringsdiensten daarna de handhaving.