EU-hub van €50m mist waarschuwingsroute

De Europese Commissie heeft maximaal € 50 miljoen toegezegd voor een maritiem veiligheidscentrum dat Roemenië en Bulgarije samen gaan beheren. Vanaf 2027 moet het bedreigingen op zee signaleren en waarschuwingen delen (Commission briefing, BTA). In het gepubliceerde plan staat hoe autoriteiten hun waarnemingen gaan bundelen. Wie een waarschuwing doorgeeft aan de kapitein van een schip, staat er niet in. Evenmin staat erin wie vervolgens kan ingrijpen. Die leemte werd tastbaar toen een Frans patrouillevliegtuig een containerschip ongeveer een uur voor een aanval met zeedrones waarschuwde, maar het schip toch zonk (Reuters).

Ursula von der Leyen maakte het bedrag op 9 november bekend in Boekarest (Bucharest remarks), zoals To Brief destijds meldde (To Brief). Het centrum moet een civiel aangestuurd netwerk worden dat waarnemingen van verschillende nationale autoriteiten verzamelt, over scheepvaart én onderzeese kabels (EU implementation report).

De praktische uitwerking ontbreekt nog. Toen een journalist vroeg waar de € 50 miljoen vandaan komt en waaraan het wordt besteed, zei een woordvoerder van de Commissie alleen dat details later volgen. Een gezamenlijke werkgroep moet nu uitwerken hoe het centrum gaat functioneren (Commission briefing). Niemand heeft publiekelijk bekendgemaakt wie het geld ontvangt, uit welke begroting het komt of wie het centrum gaat bemannen.

Wat één waarschuwing wel en niet kon doen

Op 28 oktober ontdekte een Frans patrouillevliegtuig, gestationeerd in de Roemeense havenstad Constanța, zeedrones die op Contship Jet afgingen, een containerschip onder Grieks beheer. Het waarschuwde het schip en andere vaartuigen in de buurt (French Defence Ministry). Volgens het Bulgaarse ministerie van Defensie kwam de informatie ook terecht bij het operationele centrum van de Bulgaarse marine. Daar sturen commandanten de Bulgaarse schepen op zee aan (Bulgarian Defence Ministry).

De drones troffen het schip toch. Alle 18 bemanningsleden werden gered; het schip zonk later (Bulgarian Transport Ministry, Bulgarian Navy). Wie de drones heeft gelanceerd, is niet publiekelijk vastgesteld.

De betrokkenen legden uit waarom de waarschuwing niet verder kwam. De commandant van het Franse vliegtuig zei dat zijn toestel kon observeren en waarschuwen, maar de drones niet kon uitschakelen (Maritime.bg). De Bulgaarse marinecommandant, viceadmiraal Kiril Mihaylov, zei dat geen Bulgaars schip dichtbij genoeg was om ze tegen te houden (bTV). Zijn bemanning bereidde zich daarom voor op het redden van zeelieden.

Dit incident bewijst niet dat het centrum tekortschiet. Het bestaat nog niet, en een civiel informatienetwerk kan sowieso geen oorlogsschepen aansturen. De aanval maakt wel duidelijk welke schakel het centrum moet regelen: hoe een waarschuwing terechtkomt bij de mensen die kunnen ingrijpen.

Wie waarschuwt de kapitein?

Die schakel ontbreekt in het gepubliceerde plan. De documenten over het centrum noemen geen functionaris die verantwoordelijk is voor het waarschuwen van een koopvaardijschip. Ze beschrijven geen route waarlangs een waarschuwing de kapitein bereikt en noemen geen commandant die een onderschepping kan bevelen (EU implementation report).

Het bestaande EU-systeem voor gegevensuitwisseling tussen civiele maritieme autoriteiten, bekend als CISE, werkt op vrijwillige basis. Elke autoriteit beslist zelf wat ze deelt en met wie (EMSA). Neemt het centrum dat model over, dan bereikt een waarschuwing een schip alleen als de instantie die de informatie heeft besluit die door te geven.

Griekse reders dragen dat risico al. Premier Kyriakos Mitsotakis heeft gezegd dat Griekse reders pas terugkeren naar de handel op de Zwarte Zee als de doorvaart veilig is; hij wees daarbij op de vracht- en verzekeringskosten (Greek prime minister's office). Op 5 november stuurde EENMA, de vereniging van Griekse reders in de korte vaart, de regering een voorstel voor een waarschuwingsketen. Marines zouden dreigingsinformatie doorgeven aan het reddingscoördinatiecentrum van Griekenland. Dat centrum zou vervolgens scheepsbeheerders waarschuwen, die op hun beurt contact opnemen met hun schepen (Naftemporiki).

De scheepvaartsector werkt nu het deel van het systeem uit dat Brussel open heeft gelaten. De Commissie heeft een waarschuwingscentrum toegezegd, maar in het openbare plan staat nog altijd niet hoe een alarm het schip bereikt of welke instantie erop kan handelen. De werkgroep van de Commissie, Boekarest en Sofia moet reders en bemanningen op beide punten duidelijkheid geven voordat het centrum opengaat.