EU-AI-labels krijgen uitzonderingen

"Nieuwe EU-regels verplichten labels op AI-gegenereerde inhoud." Die zin stond afgelopen weekend in tientallen Europese media, maar klopt slechts ten dele. De transparantieregels van de AI Act gelden sinds 2 augustus (EU AI Act), maar zetten niet automatisch een waarschuwingssticker op elke door AI opgepoetste foto of elk e-mailtje dat door de spellingcontrole is gehaald. De verplichtingen hangen af van wie het systeem gebruikt en welk soort inhoud uiteindelijk het publiek bereikt.

Neem drie situaties. Een bedrijf bouwt een chatbot voor klantencontact. Een redactie gebruikt een AI-tool bij het opstellen van een artikel over verkiezingen. Een politieke campagne verspreidt een synthetische video van een tegenkandidaat. In alle drie gevallen grijpen andere regels aan, gericht op andere partijen. Alleen in sommige gevallen ziet het publiek daadwerkelijk een label.

Bouwers labelen de leidingen, gebruikers het eindproduct

De AI Act verdeelt de verplichtingen over twee rollen: de provider, degene die het AI-systeem bouwt of op de Europese markt brengt, en de deployer, de organisatie of professional die het systeem gebruikt (EU AI Act). Eén partij kan beide rollen tegelijk hebben. Een bank die zelf een klantchatbot ontwikkelt, is dus zowel provider als deployer en moet aan beide sets verplichtingen voldoen.

De vergelijking met voedselveiligheid helpt. De fabrikant zet de voedingswaarde op de verpakking, het restaurant vermeldt allergenen op de menukaart. Beide verplichtingen bestaan naast elkaar; de ene vervangt de andere niet (Stibbe).

Voor providers liggen de plichten vooral in het ontwerp van het systeem. Een chatbot of stemassistent moet gebruikers bij het begin van het gesprek duidelijk maken dat zij met AI te maken hebben (EU AI Act). Voor systemen die synthetische beelden, audio of video maken, geldt iets anders: zij moeten een verborgen markering in het bestand opnemen. Dat lijkt eerder op een barcode dan op een zichtbaar waarschuwingslabel, zodat toezichthouders en detectietools AI-gegenereerde inhoud kunnen herkennen (Commission guidance).

Deployers zijn verantwoordelijk voor de mededelingen die het publiek wél ziet. Een campagne die een deepfakevideo publiceert, moet kijkers vertellen dat het om synthetisch materiaal gaat. Publiceert een redactie of bureau AI-gegenereerde tekst over verkiezingen, volksgezondheid of overheidsuitgaven, dan moet ook dat worden gemeld (Stibbe). Die twee verplichtingen lopen naast elkaar: voldoen aan de ene betekent niet dat de andere automatisch is afgedekt.

Wie ChatGPT gebruikt om ideeën voor het avondeten te bedenken, valt hier niet onder. De regels veranderen vooral de werkprocessen van redacties, campagnes, bedrijven en overheidsinstanties die AI-gegenereerde inhoud aan een publiek aanbieden.

Met je grammaticacontrole is niets aan de hand

Voor alledaagse AI-hulpmiddelen is de ruimte duidelijk. Een grammaticacontrole, spellingcontrole of vertaaltool leidt niet tot markeringsplichten zolang de betekenis van de tekst niet wezenlijk verandert (Commission FAQ). Persoonlijk, niet-professioneel AI-gebruik valt bovendien helemaal buiten deze regels (EU AI Act).

Voor redacties is vooral de redactionele uitzondering van belang. AI-gegenereerde tekst over publieke zaken hoeft geen zichtbaar label te krijgen als een menselijke redacteur de tekst daadwerkelijk heeft beoordeeld en een genoemde persoon of organisatie redactionele verantwoordelijkheid neemt (Commission FAQ, Canal CEO). Italiaanse en Spaanse juridische commentaren benadrukken overigens dat die verantwoordelijkheid aantoonbaar en echt moet zijn, geen afvinkexercitie achteraf (Corriere della Sera). Deepfakes in kunst of satire moeten nog steeds worden gemeld, maar wel op een manier die de kijkervaring niet kapotmaakt.

Nu van kracht, met één overgangstermijn

Sinds 2 augustus moeten chatbots zich kenbaar maken, moeten deepfakes worden vermeld en heeft AI-tekst over onderwerpen van publiek belang een label nodig, tenzij een echte redacteur verantwoordelijkheid neemt. Er is één overgangstermijn, tot 2 december 2026, en die geldt alleen voor de plicht om verborgen bestandsmarkeringen in te bouwen in generatieve AI-systemen die vóór die datum al op de markt waren (Cooley, FAZ). Nieuwe systemen moeten meteen voldoen.

De handhaving ligt bij nationale autoriteiten. De Duitse Bundesnetzagentur neemt al klachten aan via een gratis onlineformulier (Bundesnetzagentur). Ierland heeft een nationaal AI Office ingericht als coördinatiepunt (RTÉ). In Spanje is AESIA operationeel (AESIA). Boetes voor schendingen van de transparantieregels kunnen oplopen tot € 15 miljoen of 3% van de wereldwijde jaaromzet. Dat ligt onder het plafond van € 35 miljoen of 7% voor de zwaarste verboden uit de AI Act (Commission summary, Handelsblatt).

Nu wordt zichtbaar waar de regels in de praktijk landen: of toezichthouders iets doen met de eerste klachten, of verborgen bestandsmarkeringen overeind blijven na compressie, screenshots en heruploads, en of gebruikers iets leren van zulke meldingen of er gewoon langsheen scrollen.