EU nadert akkoord over Hongaars plan

De Hongaarse minister van Financiën András Kármán zei tegen Hongaarse media dat vrijdag het "laatste juridische obstakel" voor EU-geld zou verdwijnen (24.hu). Daarmee doelde hij op één procedurele stap: ECOFIN, de vergadering van EU-ministers van Financiën, zal naar verwachting het aangepaste Hongaarse herstelplan goedkeuren. Daarmee krijgt Hongarije toegang tot ongeveer € 10 miljard uit het coronaherstelfonds (Euronews). Voor die ene stemming klopt Kármáns formulering. Zodra de vraag wordt wanneer het geld daadwerkelijk wordt overgemaakt, klopt zij niet meer.

Goedkeuring is stap twee van vijf

De Recovery and Resilience Facility, het EU-fonds dat na de pandemie hervormingen koppelde aan geld, werkt in stappen. De Commissie beoordeelt een nationaal plan. De Raad keurt het goed. Daarna volgt betaling pas wanneer een regering afgesproken mijlpalen haalt, betaalverzoeken indient en de Commissie per tranche controleert of aan de voorwaarden is voldaan (Commission RRF, Council). Vrijdag gaat dus over stap twee. Stappen drie tot en met vijf blijven open.

Voor Hongarije zijn die resterende voorwaarden ongewoon zwaar. Het plan bevat zogenoemde "super milestones": geen gewone projectvinkjes, maar eisen aan bestuur en controle. Het gaat om anticorruptiewaarborgen, aanbestedingsregels en auditsystemen die moeten voorkomen dat EU-geld in politieke netwerken verdwijnt (Euronews).

Budapest heeft de betaalroute inmiddels ingericht. Het parlement behandelde versneld wetgeving om het geld via MFB, de staatsontwikkelingsbank, te laten lopen (VG). Een nieuwe wet richt zich op uiteindelijk belanghebbenden: de natuurlijke personen die feitelijk zeggenschap hebben over een bedrijf. Daarmee moeten gelieerde bieders minder makkelijk schuilgaan achter lege vennootschappen (CMS). Dat zijn echte concessies. Toch zegt een transparantiewet minder dan de vraag of onderzoekers en rechters haar onafhankelijk kunnen toepassen.

Het bredere pakket kan oplopen tot € 16,4 miljard, meldde Daily Finland. Daaronder zouden ook cohesiemiddelen vallen, bedoeld voor langjarige regionale ontwikkeling, plus geld dat is gekoppeld aan hoger onderwijs en academische vrijheid. De begrotingscommissie van het Europees Parlement heeft voor 14 juli een bespreking gepland (European Parliament). Een primair document van de Commissie of de Raad met de precieze verdeling is er overigens nog niet.

De klok verzwakt Brussel

De tijdsdruk is niet alleen politiek. Voor de RRF gelden harde deadlines: als een regering haar toewijzing niet op tijd kan opnemen, vervalt het ongebruikte geld definitief. Onder de regering-Orbán verloor Hongarije op die manier al miljarden.

Die druk werkt nu de andere kant op. Na het verstrijken van deadlines verliest Brussel invloed, omdat het vasthouden van geld dat toch vervalt niemand meer raakt. Hoe dichter de einddatum nadert, hoe minder een bevriezing Budapest kost en hoe meer zij de geloofwaardigheid van de EU als systeem van voorwaarden aantast.

Polen laat zien hoe het model werkt zodra toegang is verleend. Volgens TVN24 had Polen in juni € 34,15 miljard ontvangen, ongeveer 62% van zijn toewijzing, via opeenvolgende tranches en niet via één betaling. Poolse commentatoren noemen dit de nieuwe EU-begrotingslogica: "geld voor hervormingen en mijlpalen" (Rzeczpospolita). De EU kan bij één poort ja zeggen en latere poorten toch dicht houden.

Wie het geld in Hongarije krijgt

De verdelingsvraag is scherp. Als MFB het financieringskanaal beheert, verschuift het toezicht van de Commissie naar voren in de keten: Brussel beoordeelt dan de systemen van de bank, niet elke uiteindelijke ontvanger afzonderlijk. Dat geeft Budapest meer ruimte om te bepalen wie krediet, contracten en projecten krijgt. Het model stamt uit het Orbán-tijdperk. De huidige regering heeft het vrijwel geheel overgenomen.

Wie wint en wie verliest, hangt af van de vraag of controles op eindbegunstigden werkelijk functioneren. Gemeenten, mkb-bedrijven, universiteiten en publieke diensten profiteren alleen als het toezicht verder reikt dan de poort van MFB. Aan de staat gelieerde aannemers en politiek verbonden bedrijven profiteren als dat niet gebeurt. Duitse fabrikanten zoals Mercedes, dat zijn fabriek in Kecskemét uitbreidt met ongeveer € 1 miljard aan investeringen volgens FinanzNachrichten, kijken hier ook naar. Door EU-geld gefinancierde rechtszekerheid en infrastructuur raken immers direct aan fabrieksplanning en leveringszekerheid.

De rechtsstaatconditionaliteitsverordening staat opschorting van fondsen alleen toe wanneer tekortkomingen in bestuur de bescherming van de EU-begroting bedreigen (Regulation 2020/2092). Als Hongarije aan de gestelde voorwaarden voldoet, wordt blijven blokkeren juridisch problematisch. Conditionaliteit gaat dan op straf lijken, waardoor toekomstige regeringen minder reden hebben om nog aan voorwaarden te voldoen.

Als de stemming vrijdag verloopt zoals verwacht, schuift Hongarije op van blokkade naar proeftijd. Niet van proeftijd naar betaling.